Bergamàsch

De Wikipedia
Va a: navegá, truvá
Chest artícol a l'è scricc in Bergamàsch, ortograféa del Dücat Lombard oriental

Ol Bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa. 'Nsèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialèt orientai de 'l lumbàrd (oròbech). Ach se 'l se 'nsomea ai dialècc lombarcc ocidentài compagn del milanés, ol ticinés e ol briansöl, de l'aspèt de la gramàtica, chi che i parla sti dialècc i capéss mìa töt chel che'l dìs ü che'l parla bergamasch. A l'è consideràt ü di dialècc pö difìcii de la lèngua lombarda, e ach ü di pö cognossicc föra de la regiù, insema col milanés.

Ol Bergamàsch a 'l gh'a ü gran nömer de varietà. A l'è stat dovràt da l'Ermanno Olmi cóme lèngua de la sò pelìcola del 1978, L'albero degli zoccoli.

Ol Bergamàsch a l'gh'a di orìgen antiche. Ü di prim esèmpe de Bergamasch a 'l se tróa in del liber del Dant Alighié, che in del sircà ol volgàr italià pö bèl, a'l gh'a scriìt isé di dialét lumbarcc:

Wikiquote-logo.svg
«[...] Mediolanenses atque Pergameos eorumque finitimos eruncemus, in quorum etiam improperium quendam cecinisse recolimus: "Enter l'ora del vesper/ciò fu del mes d'occhiover"

(Tàmen i milanés, i bergamasch e i sò visì, a derisiù d'i quai a'm regorda che ergù 'l gh'a fat sö öna cansù: "Enter l'ora del vesper/ciò fu del mes d'occhiover")

»

[1]

Chèsta l'è però dóma öna testimoniansa stòrega, che la gh'à gnà ü falì de valùr leterare o linguìstegh. Ol Dant Ligher de fati in del sò De Vulgari l'à pensàt bé de dì pèste e córegn de töte i maderlèngue e pò di persune che i a dovràa: per esèmpe, a stà a chèl che 'l dis ol Dant, ol Romà l'è la lèngua piö ergognusa de töte e chèi de Róma i è di miseràbei, 'nvéce i Sardi i è gnà di òmegn, ma di sömie e ghe n'è 'nfina a' per i Fiorentì, che a sènt ol Dant, i è isé tat rembambìcc in de la sò stüpidità de pensà che ol fiorentì l'sées la lèngua piö bèla.

'n del De Vulgari ol Dant l' völ portà 'nacc l'idea che gh'è dóma öna lèngua buna: chèla del Cino da Pistòia, del Guido, del Lapo e del sò amìs, amìs che l'è pròpe lü, ol Dant.

Esèmpe de Bergamasch leterare[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Bergamasque.gif
Wikiquote-logo.svg
«[...] hec mulier id est la fomna et dicitur mulier, [...] hoc ignifer id est ol bernaz et dicitur ignifer [...]»
Wikiquote-logo.svg
«E fì senorzat da Peter e incalzat da Martì, [...] cola pena mal temprata no po fì bona letra.  »
(E. Zerbini, Note storiche sul dialetto bergamasco ex B. Belotti, op. cit. in note)
Wikiquote-logo.svg
«A nomo sia de Crist ol dì present
Di des comandament alegrament
I qua de de pader onnipotent
A morsis per salvar la zent.
E chi i des comandament observarà
in vita eterna cum Xristo andarà [...]

»
(Ex B. Belotti, op.cit.)
Wikiquote-logo.svg
«...Se bé cognosse, che sto nost parlà
bergamasch no s'convè a lodà la zét,
gnè da fà pians, perché chi lès o sèt
al gà fà pio tost gni vòia d'grignà...
»
(Giovanni Bressani, (1489-1560))
Wikiquote-logo.svg
«I armi, i fomni, i soldacc, quand che in amôr
I andava d' Marz, af voi cuntà in sti vers,
Che fü in dol tèp che con tancc furôr
Al vign de za dol mar i Mor Pervers,
Condücc dal re Gramant, so car signôr,
Che voliva più Franza e l'univers
E destrüz sech Re Carlo e i Paladì
Per vendicà sò Pader Sarasì.»
(Belotti. op. cit.)
Wikiquote-logo.svg
«Che per spiegass bé e spert, sciassegh e stagn
a tate lengue ch'è montade in scagn,
al Fiorentì, al Franses
la nost lagh dà neuf per andà ai dès.
[...]
Mi per efett de ver amour, de stima,
Lavori e pensi in prima
A i mè compatriogg a i mè terèr;
E dopo, se 'l men vansa, a i forestèr.
»
(ex Belotti, op. cit.)
Wikiquote-logo.svg
«Al vé vià quacc diàvoi chi gh'è mai
Al segn de quel teribel orchesù.
De pura 'l sa sgörlè i mür infernai.
E serè fò Proserpina i balcù;
I è röse e fiur, borasche e temporai,
Tempeste e sömelèc, saete e tru,
E a par de quel tremàs là zo de sot,
L'è cöcagna balurda 'l teremòt.
»
(ex Belotti, op. cit.)

Gramàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Exquisite-kfind.png Per savenn pussee, varda l'articol Gramàtica bergamàsca.

Cóme töte i lèngue, ach ol bergamàsch al gh'à di sò régole che i ègn de la tradissiù verbàl. Ach si gh'è di diferènse pessene tra i zòne, ol sistéma de la gramàtica, la fonética, ol vocabolare i è istèss.

Ol bergamàsch l' è caraterisàt da l'afèresi, d'öna furma interogatìva per ol vèrbo (an va; an vài?), e da'l vìga ol vèrbo istèss per i tèrse persune (singolàr e plüràl) e per la prima persuna plüràl (de probàbel deriassiù germànica). Per desferensiài, al sa dóvra ü pronòm clìtico obligatòre intramès ol pronòm persunàl (mia obligatòre) e 'l vèrbo, compàgn de 'l vèneto.

(lü) 'l laùra
(lé) la laùra
(nóter) a m' laùra
(lur) i laùra
(lü) 'l màia
(lé) la màia
(nóter) a m' màia
(lur) i màia

La negassiù (facia co 'l avèrbe mia) la va dòpo ol vèrbo, compàgn de 'l milanes e de 'l emilian.

'ndomà laure mia
adès màie mia

Fonética[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Ol bergamàsch 'l gh'à öna fonética sìmel a chèla di óter diàlecc d'la Lombardéa orientàl.
Al gh'à di gröp de consonàncc che i gh'è mia in de l'italià, cóme sg [zʤ] e s-c [sʧ]. Al s' pöl tròa al prensépe di paròle (s-cèt), 'n del mès (brös-cia), a la fì (mas-cc).

I vocài i è növ (istèss al bresà):

IPA Descrissiù Esèmpe
i Anteriùr seràda mìa srotondàda sich /sik/
e Anteriùr semi-seràda mia srotondàda sét /set/
ɛ Anteriùr semi-deèrta mìa srotondàda sèch /sɛk/
a Anteriùr deèrta mìa srotondàda sach /sak/
o Posteriùr semi-seràda srotondàda sót /sot/
ɔ Posteriùr semi-deèrta srotondàda sòch /sɔk/
ø Anteriùr semi-seràda srotondàda /sø/
y Anteriùr seràda srotondàda mür /myr/
u Posteriùr seràda srotondàda mura /mura/

Ortograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Exquisite-kfind.png Per savenn pussee, varda l'articol Ortograféa del Dücat.

Al dé de 'ncö l'è dovràda chèla del Dücàt de Piassa Püntida[2] (che l' organìsa ach di còrs de dialètt[3]). In del passàt però a n'è stàcia dovràda piö d'öna da i dièrs aütùr.

Vocabulàre Bergamàsch Italià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Vocabulàre Italià Bergamàsch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

El Paternoster in Bergamasch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Pader nòst che te sé in cél

a'l sìes santificàt ol tò nòm,

a'l végne 'l tò régn,

la sìes facia la tò olontà

cóme in cél, isé 'n tèra.


Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé

e pàghega i nòscc débecc

cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr

faga mìa börlà in tentassiù,

ma sàlvega del mal. Amen.

Fóncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  1. Dant Ligher "DE VULGARI ELOQUENTIA" Lìber 1, capìtol XI (edissiù Garzanti)
  2. Per esèmpe, La Grammatica Bergamasca (del Umberto Zanetti), ol Dizionario italiano-bergamasco e 'l Dizionario bergamasco-italiano (del Carmelo Francia e del Emanuele Gambarini) i dóvra chèsta ortograféa.
  3. Due corsi di dialetto bergamasco per scoprire la tradizione linguistica

Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • Bortolo Belotti. Storia di Bergamo e dei bergamaschi.
  • Umberto Zanetti, La grammatica bergamasca - Bergamo, Sestante, 2004. ISBN 88-87445-59-1.
  • "Dizionario italiano-bergamasco", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2001.
  • "Dizionario bergamasco-italiano", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2004.

Culegamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Culegamèncc de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]