Bergamàsch

De Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Chest artícol a l'è scricc in Bergamàsch, ortograféa del Dücat Lombard oriental
Bergamàsch ()
Oltri denuminazión:
Parlaa in: in de la pruìnsa de Bèrghem, e in de la part setentriunala de chèla de Cremuna
Región: Europa
Parlant: sirca 700 méla
Ranking:
Classificazión genétega: Indo-Europea

 Italica
  Rumanza
   Italo-Western
    Western
     Gallo-Iberica
      Gallo-Romaanz
       Gallo-Italic
         Lumbard
           Lombàrt orientàl
            Bergamàsch

status ufizial
Lengua ufiziala de:
Regulaa da: Dücàt de Piassa Püntìda
còdas de la lengua
ISO 639-1
ISO 639-2 roa
SIL lmo
videe anca: lengua

Ol Bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa. 'Nsèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialèt orientài de 'l lumbàrd (oròbech). Ach se 'l se 'nsömèa ai dialècc lombàrcc ocidentài compàgn del milanés, ol ticinés e ol briansöl, de l'aspèt de la gramàtica, chi che i parla sti dialècc i capéss mìa töt chèl che'l dis ü che 'l parla bergamàsch[cit. nec.]. A l'è consideràt ol dialèt piö difìcel de la lèngua lombarda, la funetica l'è guttüral e forta,[cit. nec.] e ach ü di piö cugnussìcc fò de la regiù, 'nsèma col milanés.

Ol Bergamàsch a 'l gh'a ü gran nömer de varietà. A l'è stat dovràt da l'Ermanno Olmi cóme lèngua de la sò pelìcola del 1978, L'albero degli zoccoli.

Ol Bergamàsch a l'gh'a di orìgen antiche. Ü di prim esèmpe de Bergamàsch a 'l se tróa 'n del lìber del Dant Alighié, che 'n del sircà ol volgàr italià pö bèl, a 'l gh'a scriìt issé di dialècc lumbàrcc:

Wikiquote-logo.svg
«[...] Mediolanenses atque Pergameos eorumque finitimos eruncemus, in quorum etiam improperium quendam cecinisse recolimus: "Enter l'ora del vesper/ciò fu del mes d'occhiover"

(Tàmen i milanés, i bergamàsch e i sò visì, a derisiù d'i quai a'm regórda che ergü 'l gh'à fat sö öna cansù: "Enter l'ora del vesper/ciò fu del mes d'occhiover")

»

[1]

Chèsta l'è però dóma öna testimoniansa stòrega, che la gh'à gnà ü falì de valùr leterare o linguìstegh. Ol Dant Alighié de fati in del sò De Vulgari l'à pensàt bé de dì pèste e córegn de töte i maderlèngue e pò di persune che i a dovràcc: per esèmpe, a stà a chèl che 'l dis ol Dant, ol romà l'è la lèngua piö ergognusa de töte e chèi de Róma i è di miserabei, 'nvéce i sardi i è gnà di òmegn, ma di sömie e ghe n'è 'nfina a' per i fiorentì, che a sènt ol Dant, i è issé tat rembambìcc in de la sò stüpidità de pensà che ol fiorentì 'l sées la lèngua piö bèla.

'n del De Vulgari ol Dant 'l völ portà 'nacc l'idèa che gh'è dóma öna lèngua buna: chèla del Cino da Pistòia, del Guido, del Lapo e del sò amìs, amìs che l'è pròpe lü, ol Dant.

Esèmpe de bergamàsch leterare[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]

Bergamasque.gif
Wikiquote-logo.svg
«[...] hec mulier id est la fomna et dicitur mulier, [...] hoc ignifer id est ol bernaz et dicitur ignifer [...]»
Wikiquote-logo.svg
«E fì senorzat da Peter e incalzat da Martì, [...] cola pena mal temprata no po fì bona letra. »
(E. Zerbini, Note storiche sul dialetto bergamasco ex B. Belotti, op. cit. in note)
Wikiquote-logo.svg
«A nomo sia de Crist ol dì present
Di des comandament alegrament
I qua de de pader onnipotent
A morsis per salvar la zent.
E chi i des comandament observarà
in vita eterna cum Xristo andarà [...]

»
(Ex B. Belotti, op.cit.)
Wikiquote-logo.svg
«...Se bé cognosse, che sto nost parlà
bergamasch no s'convè a lodà la zét,
gnè da fà pians, perché chi lès o sèt
al gà fà pio tost gni vòia d'grignà...
»
(Giovanni Bressani, (1489-1560))
Wikiquote-logo.svg
«I armi, i fomni, i soldacc, quand che in amôr
I andava d' Marz, af voi cuntà in sti vers,
Che fü in dol tèp che con tancc furôr
Al vign de za dol mar i Mor Pervers,
Condücc dal re Gramant, so car signôr,
Che voliva più Franza e l'univers
E destrüz sech Re Carlo e i Paladì
Per vendicà sò Pader Sarasì.»
(Belotti. op. cit.)
Wikiquote-logo.svg
«Che per spiegass bé e spert, sciassegh e stagn
a tate lengue ch'è montade in scagn,
al Fiorentì, al Franses
la nost lagh dà neuf per andà ai dès.
[...]
Mi per efett de ver amour, de stima,
Lavori e pensi in prima
A i mè compatriogg a i mè terèr;
E dopo, se 'l men vansa, a i forestèr.
»
(ex Belotti, op. cit.)
Wikiquote-logo.svg
«Al vé vià quacc diàvoi chi gh'è mai
Al segn de quel teribel orchesù.
De pura 'l sa sgörlè i mür infernai.
E serè fò Proserpina i balcù;
I è röse e fiur, borasche e temporai,
Tempeste e sömelèc, saete e tru,
E a par de quel tremàs là zo de sot,
L'è cöcagna balurda 'l teremòt.
»
(ex Belotti, op. cit.)

Gramàtica[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]

Exquisite-kfind.png Per saìn de piö, àrda l'artìcol Gramàtica bergamàsca.

Cóme töte i lèngue, anche 'l bergamàsch al gh'à di sò régole che i ègn de la tradissiù verbàl. Pò si gh'è di diferènse pesséne tra i zòne, ol sistéma de la gramàtica, la fonética, ol vocabolare i è istèss.

Ol bergamàsch l'è caraterisàt da l'afèresi, d'öna furma interogativa per ol vèrbo (an va; an vai?), e da 'l vìga ol vèrbo istèss per i tèrse persune (singolàr e plüràl) e per la prima persuna plüràl (de probàbel deriassiù germànica). Per desferensiài, al sa dóvra ü pronòm clìtico obligatòre intramès ol pronòm persunàl (mìa obligatòre) e 'l vèrbo, compàgn de 'l vèneto.

(lü) 'l laùra
(lé) la laùra
(nóter) a m' laùra
(lur) i laùra
(lü) 'l màia
(lé) la màia
(nóter) a m' màia
(lur) i màia

La negassiù (facia co l'avèrbe mìa) la va dòpo ol vèrbo, compàgn de 'l milanés e de l'emilià.

'ndomà laùre mìa
adès maie mìa

Fonética[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]

Ol bergamàsch 'l gh'à öna fonética compagna a chèla di óter dialècc d'la Lombardéa.
Al gh'à di gröp de consonàncc che i gh'è mìa in de l'italià, cóme sg [zʤ] e s-c [sʧ]. Al s' pöl tròa al prensépe di paròle (s-cèt), 'n del mès (brös-cia), a la fì (mas-cc).

I vocài i è növ:

IPA Descrissiù Esèmpe
i Anteriùr seràda mìa srotondàda sich /sik/
e Anteriùr semi-seràda mìa srotondàda sét /set/
ɛ Anteriùr semi-deèrta mìa srotondàda sèch /sɛk/
a Anteriùr deèrta mìa srotondàda sach /sak/
o Posteriùr semi-seràda srotondàda sót /sot/
ɔ Posteriùr semi-deèrta srotondàda sòch /sɔk/
ø Anteriùr semi-seràda srotondàda /sø/
y Anteriùr seràda srotondàda mür /myr/
u Posteriùr seràda srotondàda mura /mura/

Ortograféa[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]

Exquisite-kfind.png Per saìn de piö, àrda l'artìcol Ortograféa del Dücat.

Al dé de 'ncö in d'la proìncia l'è dovrada suertöt chèla del Dücàt de Piassa Püntìda[2] (che l'organìsa ach di córs de dialètt[3]). In del passàt però a n'è stàcia dovrada piö d'öna da i dièrs aütùr.

Vocabulàre Bergamàsch Italià[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]

Vocabulàre Italià Bergamàsch[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]

El Paternoster in bergamàsch[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]

Pàder nòst che te sé in cél

a'l sìes santificàt ol tò nòm,

a'l végne 'l tò régn,

la sìes facia la tò olontà

cóme in cél, issé 'n tèra.


Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé

e pàghega i nòscc débecc

cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr

faga mìa borlà in tentassiù,

ma sàlvega del mal. Àmen.

Fóncc[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]

  1. Dant Ligher "DE VULGARI ELOQUENTIA" Lìber 1, capìtol XI (edissiù Garzanti)
  2. Per esèmpe, La Grammatica Bergamasca (del Umberto Zanetti), ol Dizionario italiano-bergamasco e 'l Dizionario bergamasco-italiano (del Carmelo Francia e del Emanuele Gambarini) i dóvra chèsta ortograféa.
  3. Due corsi di dialetto bergamasco per scoprire la tradizione linguistica

Bibliografìa[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]

  • Bortolo Belotti. Storia di Bergamo e dei bergamaschi.
  • Umberto Zanetti, La grammatica bergamasca - Bergamo, Sestante, 2004. ISBN 88-87445-59-1.
  • "Dizionario italiano-bergamasco", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2001.
  • "Dizionario bergamasco-italiano", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2004.

Culegamèncc[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]

Culegamèncc de föra[<small>Mudifega</small> | mudìfica 'l sorgènt]