Gramàtica bergamàsca

De Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Chest artícol a l'è scricc in Bergamàsch, ortograféa del Dücat Lombard oriental
Vedrína
Vedrina
Chèst articol ché l'è assé bén facc Vedrina

Cóme töte i lèngue, ach ol bergamàsch al gh'à di sò régole chi ègn de la tradissiù verbàl. Ach si gh'è di pìcole diferènse tra i zòne, ol sistéma d'la gramàtica, la fonética, ol vocabolare i è istèss.

Ol bergamàsch 'l è caraterisàt da l'afèresi, d'öna furma interogatìva per ol vèrbo (an va; an vài?), e da'l vìga ol vèrbo istèss per i tèrse persune (singolàr e plüràl) e per la prima persuna plüràl (de probàbel deriassiù germànica). Per desferensiài, al sa dóvra ü pronòm clìtico obligatòre intramès ol pronòm persunàl (mia obligatòre) e 'l vèrbo, compàgn de 'l vèneto.

(lü) 'l laùra
(lé) la laùra
(nóter) a m' laùra
(lur) i laùra
(lü) l' màia
(lé) la màia
(nóter) a m' màia
(lur) i màia

La negassiù (facia co 'l avèrbe mia) la va dòpo ol vèrbo, compàgn de 'l milanes e de 'l emilian.

'ndomà laure mia
adès màie mia

Fonética[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Ol bergamàsch 'l gh'à öna fonética sìmel a chèla di óter diàlecc d'la Lombardéa orientàl.
Al gh'à di gröp de consonàncc che i gh'è mia in de l'italià, cóme sg [zʤ] e s-c [sʧ]. Al s' pöl tròa al prensépe di paròle (s-cèt), 'n del mès (brös-cia), a la fì (mas-cc).

I vocài i è növ (istèss al bresà):

IPA Descrissiù Esèmpe
i Anteriùr seràda mìa srotondàda sich /sik/
e Anteriùr semi-seràda mia srotondàda sét /set/
ɛ Anteriùr semi-deèrta mìa srotondàda sèch /sɛk/
a Anteriùr deèrta mìa srotondàda sach /sak/
o Posteriùr semi-seràda srotondàda sót /sot/
ɔ Posteriùr semi-deèrta srotondàda sòch /sɔk/
ø Anteriùr semi-seràda srotondàda /sø/
y Anteriùr seràda srotondàda mür /myr/
u Posteriùr seràda srotondàda pura /pura/

Ortograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Exquisite-kfind.png Per savenn pussee, varda l'articol Ortograféa del Dücat.

Al dé de 'ncö l'è dovràda chèla del Dücàt de Piassa Püntida[1] (che l' organìsa ach di còrs de dialètt[2]). In del passàt però a n'è stàcia dovràda piö d'öna da i dièrs aütùr.

Artìcoi e preposissiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

In del bergamàsch gh'è du gèner (maschìl e femnìl) e du nömer (singolàr e plüràl).

Artìcoi determinatìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • Maschìl sing.: ol
'l (denàcc a consonàncc, dòpo i vocài, mia obligatòre),
l' (denàcc a vocàl, ma 'l sarèss piö giöst 'l),
o' (denàcc a s surda piö consonànt)
esèmpe: ol liù, ciapà 'l gat, l'öcc, o' ströcc
  • Femnìl sing.: la
l' (denàcc a vocàl)
esèmpe: la s-cèta, l'orègia
  • Plüràl f. e m.: i
esèmpe: i fómne, i òmegn

Artìcoi indeterminatìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • Maschìl sing.: ü
ün o ön denàcc a vocàl
esèmpe: ü gal, ön animàl
  • Femnìl sing.: öna
ön' denàcc a vocàl
esèmpe: öna scagna, ön'ombrèla

Omissiù de l'artìcol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • Gh'è di ólte in di quai i artìcoi i se làssa pèrd.
Esèmpi per capì:
Mé màder la m'à dìcc
Só 'ndàcc a Türì
Mé làure nòcc e dé
  • A diferènsa de l'italià, l'artìcol l'è de dovrà denàcc a i nòm pròpe de persuna.
Esèmpe:
Ol Tóne 'l m'à dìcc (in italià, Antonio mi ha detto)

Preposissiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Preposissiù elementàr
Italià Bergamàsch
di de
a a
da da, de
in in ('n)
con con
su
per per
tra, fra tra
Preposissiù articolade
ol la i
de del, dol de la di
a al a la ai, a i
da dal da la di, dai
in in del in de la in di
con col co la coi
söl, sö'l sö la söi, sö i
per per ol per la per i
tra tra ol tra la tra i

Tra l'è dovràt ach con de: tra de o in tra de.

Nòm e agetìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Gèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

In del bergamàsch gh'è du gèner: maschìl e femnìl.

  • Chèi che al maschìl i fenéss con di consonàncc, al femnìl i zònta a (gròss, gròssa)
  • I vocài àtone a la fì di paròle i diènta a (ol nòno, la nòna)
  • Chèi che i fenéss con di vocài tòniche i zònta na (picinì, picinìna)

Gh'è ach di casi chi gh'à du nòm dièrs per ol maschìl e 'l femnìl (òm, fómna)

Nömer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

In del bergamàsch gh'è du nömer: singolàr e plüràl.

Per fa 'l plüràl per chèi che al singolàr i fenéss con di consonàncc:

  • d, t i diènta cc (ol dispet, i dispecc)
  • n la diènta gn (l'an, i agn)
  • l la diènta i (ol badél, i badéi)

I ötre consonàncc i rèsta istèss (ol vèrs, i vèrs);

Chèi che i fenéss con di vocài tòniche:

  • al plüràl i rèsta istèss (la sità, i sità);

Chèi che i fenéss con di vocài àtone:

  • a al plüràl la diènta e (la bandéra, i bandére);
  • e al plüràl la rèsta istèss (ol döbe, i döbe);

Chèi che i fenéss con:

  • ca, ga i diènta che, gh'è (óca, óche);

Chèi che i fenéss con:

  • cia, gia al plüràl i diènta ce, ge (la ègia, i ège);

Chèi che i fenéss con:

  • o i diènta i (ol caso, i casi);

Chèi che i fenéss con:

  • àia o òia al plüràl i pèrt la i (la pàia, i pàe; la fòia, i fòe)

Agetìv e particìpi passàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

I gh'à l'istèss gèner e nömer del sogèt; chèi al maschìl singolàr d'ordinare i fenéss con di consonàncc e al plüràl i rèsta istèss, a ecessiù de chèi che i fenéss con -t, che l'è idolsìta in -cc e che de spèss l'è pronünciàt -i quando l'agetìv l'è sèguet da consonànt.

sì' stacc fürtünacc iér [siˈstai̯ fyrty'natʃ jer ]
ga sì' 'ndacc iér [gasin'datʃ jer]

Chèi al femnìl singolàr i fenéss d'ordinare per -a, che al plüràl la diènta -e (mat, macc, mata, mate).

Alterassiù di nòm e agetìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Accrescitìv Diminutìv
Maschìl Femnìl Maschìl Femnìl
-una -ina
-àss -assa -èl -èla
-òt -òta -èt -èta

Esèmpe:

  • gat, gatù; , cagnàss
  • padèla, padelina; màgher, magrèt


I pöl vèss alteràcc ach con i prefìss dis- e in-, chi càmbia ol significàt in del contrare.

Esèmpe:

  • ötel, inötel; onùr, disunùr

Gradi di agetìv qualificatìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • Comparatìv de uguagliansa:
compàgn de, come, coma, tat quat de, esèmpe: lü l'è bèl compàgn de té.
  • Comparatìv de magiuransa:
piö... de, esèmpe: lü l'è piö bèl de té.
  • Comparatìv de minoransa:
méno... de, esèmpe: lü l'è méno bèl de té.
  • Comparasiù:
piö... che..., méno... che..., esèmpe: piö lóng che larg, méno lóng che larg.
  • Superlatìv relatìv:
ol piö... de..., ol méno... de..., esèmpe: ol piö bèl dol paìs, ol méno bèl dol paìs.
  • Superlatìv asolùt:
Co la zónta d'ün avèrbe: pròpe, töt, piö che, tant, gran(d), esèmpe: pròpe bèl.
Co la zónta d'ün òter agetìv, esèmpe: grass impastàt, maghèr impèch.
Co l'alterasiù del agetìv, esèmpe: contét, contentù.
Col dópe agetìv, esèmpe: largh largh.
Col dópe agetìv, e 'l segónd al ciàpa 'l sufìss -ènt, esèmpe: mars marsènt.
Ga sarèss ach ol sufìss -ìssem, che però 'l è ün italiànism; esèmpe: , benìssem.

Agetìv determinatìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Agetìv de nömer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Cardinài
1 2 3 4 5 6 7 8 9
ü (öna) du (dò) tri (trè) quàter sich sés sèt òt növ
10 11 12 13 14 15 16 17 18
dés öndes dùdes
(dòdes)
trédes quatórdes quìndes sédes dessèt
(dersèt)
desdòt
19 20 21 22 100 200 1000 2000 3000
desnöv vinte vintü
(vintöna)
vintedù
(vintedò)
sènt
(sènto)
dösent
(dösento)
méla dù méla tri méla

Ordinài

  • prim, segónd, tèrs, quart, quint, sèst
  • chèl di sèt, chèl di òt, chèl di növ...

In del parlà gh'è ach di òter nömer ordinài, ma i è di furme particolàr, per esèmpe:

  • öna pónta de tri otàv

Agetìv distributìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Gh'è di espressiù apòsta, per esèmpe:

  • ü per ü
  • a ü a ü, ü a la ólta

Agetìv e pronòm de possèss[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Agetìv e pronòm de possèss
Maschìl Femnìl
Singolàr Plüràl Singolàr Plüràl
mé, méa mé, mée
nòst nòs-cc nòsta nòste
vòst, òst vòs-cc, òs-cc vòsta, òsta vòste, òste

Per rinforsài: mé de mé, sò de lü, òst di òtre, ecètera.

Agetìv e pronòm dimostratìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Agetìv e pronòm dimostratìv
Maschìl Femnìl
Singolàr Plüràl Singolàr Plüràl
chèst, chèsto, sto chès-ce, s-ce chèsta, sta chèste, ste
chèl chèi, chi chèla chèle

Pronòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Pronòm persunài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Pronòm persunài
Principài Segondari Enclìtici Compl. dirèt Compl. indirèt
- -m me, ma me, ma
te, ta -t te, ta te, ta
l' (ach 'l) -l la ghe
la -la la ghe
nóter, nótre a m' -s me me
(v)óter, (v)ótre - -v ve, va ve, va
lur i -i i a ghe
lure i -e i a ghe
  • Ol pronòm p. principàl l'è 'l sogèt del discórs. L'è mia obligatòre.
Esèmpe: l' fà
  • Ol pronòm p. segondare 'l va tra 'l sogèt e 'l vèrbo. L'è sèmper obligatòre.
Esèmpe: Lü l'
  • I pronòm p. enclìtici i sa zònta in de la fì del vèrbo. Gh'è ach -ga, che 'l corispónd a l'italià -gli.
Esèmpe: Ciàpega mia i sò laùr!
  • I pronòm p. co la funsiù de complèment dirèt i vé prima del vèrbo e i respónd ai domande: chi? che còsa?
Esèmpe: lü l' la ciama
  • I pronòm p. co la funsiù de complèment indirèt i vé prima del vèrbo e i respónd ai domande: a chi? a che còsa?
Esèmpe: lü l' ghe sirca 'l post

Pronòm riflessìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • se (dovràt ach sa)
Mé me (se) prepàre
té te se prepàret
lü l' se prepàra
nóter a m' se prepàra
óter ve (se) preparì
lur i se prepàra

Pronòm de possèss[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Arda Agetìv e pronòm de possèss

Pronòm dimostratìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Arda Agetìv e pronòm dimostratìv

Pronòm relatìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • che, esèmpe:
La Pasqua l'è 'l dé che se festègia la Ressuressiù
L'òm che l'à lauràt insèma a mé l'è de Albì
  • chi che, esèmpe:
Ò troàt chi che me dàa fastöde

Pronòm üniersàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

In de 'l lombàrd gh'è öna vocàl (a per ol bergamàsch) che de spèss se dóvra denàcc ai vèrbi, ciamàda di stüdiùs pronòm üniersàl. In realtà l'è adóma ü "sóno de apògio", che 'l gh'à mia significàt.

Esèmpi: a só 'ndàcc a Milà, l'è istèss che dì só 'ndàcc a Milà; ol mónd a l'indarèss piö bé; a té bambo!

Vèrbi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

I vèrbi in del bergàmasch i gh'à sés persune, ma tré de chèste (i tèrse persune e la prima persuna singolàr) i è eguàl. Per desferensiài, al sa dóvra ü pronòm clìtico obligatòre intramès ol pronòm persunàl (mia obligatòre) e 'l vèrbo.

I tép di vèrbi i è tri: presènt, passàt, futùr; gh'è mia 'l passàt remòt, gh'è adòma l'imperfèt. Gh'è pò di òter tép facc coi du vèrbi ausiliàri èss e ìga: passàt pròssem, trapassàt pròssem, futùr anteriùr.

I möcc i è: infinìt, indicatìv, congiüntìv, condissionàl, particìpi (o particépe), imperatìv, geründio.

I vèrbi in del bergàmasch i gh'à ach la furma interogatìva.

Vèrbi ausiliàr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Èss[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

ÈSS, VÈSS
indicatìv
presènt p. pròssem imperfèt trap. pròssem futùr sèm. futùr ant.
só stàcc sìe, sére sìe stàcc saró saró stàcc
té te sé stàcc sìet, séret sìet istàcc saré saré stàcc
lü l' è è stàcc éra, ìa éra stàcc sarà sarà stàcc
nóter a m' sè stàcc sìa, séra sìa stàcc sarà sarà stàcc
óter sì stàcc sìev, sérev sìev istàcc sarì sarì stàcc
lur i è è stàcc éra, ìa éra stàcc sarà sarà stàcc
infinìt
presènt
èss
passàt
èss istàcc
p. passàt
stàcc
(f.) stàcia
congiüntìv
che... (pr. pa.), se... (im. tr.) presènt passàt imperfèt trapassàt
sìes, sées sìes istàcc föss, födèss föss istàcc
té te sìet sìet istàcc fösset, födèsset fösset istàcc
lü l' sìes, sées sìes istàcc föss, födèss föss istàcc
nóter a m' sìes, sées sìes istàcc föss, födèss föss istàcc
óter sìev, sìghev sìev istàcc fössev, födèssev fössev istàcc
lur i sìes, sées sìes istàcc föss, födèss föss istàcc
condissionàl (*)
presènt
sarèss
té te sarèsset
lü l' sarèss
nóter a m' sarèss
óter sarèssev
lur i sarèss
imperatìv
presènt
-
-
-
-
-
-
(*) Ol Zanetti in de la sò gramàtica l' scriv che 'l condissionàl presènt l'è istèss al congiüntìv imperfèt, e 'l condissionàl passàt al congiüntìv trapassàt.

Geründio: di ólte l'è dovràt essèndo (presènt) e essèndo stàcc (passàt). I è però di italiànism. Per rimedià a la mancansa del geründio, se dóvra di espressiù, per esèmpe: intàt che l'è, 'n del vèss, col vèss, sicòme che l'è.

Iga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

IGA, VIGA
indicatìv
presènt p. pròssem imperfèt trap. pròssem futùr sèm. futùr ant.
gh'ó gh'ó üt gh'ìe, gh'ére gh'ìe üt gh'avró gh'avró üt
té te gh'é gh'é üt gh'ìet, gh'éret gh'éret vüt gh'avré gh'avré üt
lü l' gh'à gh'à üt gh'ìa, gh'éra gh'éra üt gh'avrà gh'avrà üt
nóter a m' gh'à gh'à üt gh'ìa, gh'éra gh'éra üt gh'avrà gh'avrà üt
óter gh'ì gh'ì üt gh'ìev, gh'érev gh'érev vüt gh'avrì gh'avrì üt
lur i gh'à gh'à üt gh'ìa, gh'éra gh'éra üt gh'avrà gh'avrà üt
infinìt
presènt
(v)iga
passàt
iga üt
p. passàt
(v)üt
(f.) (v)üda
congiüntìv
che... (pr. pa.), se... (im. tr.) presènt (*) passàt imperfèt trapassàt
gh'àbie gh'àbie üt gh'èss gh'èss vüt
té te gh'àbiet gh'àbiet vüt gh'èsset gh'èsset vüt
lü l' gh'àbie gh'àbie üt gh'èss gh'èss vüt
nóter a m' gh'àbie gh'àbie üt gh'èss gh'èss vüt
óter gh'abiéghev gh'àbiéghev vüt gh'èssev gh'èssev vüt
lur i gh'àbie gh'àbie üt gh'èss gh'èss vüt
condissionàl (**)
presènt
gh'avrèss
té te gh'avrèsset
lü l' gh'avrèss
nóter a m' gh'avrèss
óter gh'avrèssev
lur i gh'avrèss
imperatìv
presènt
-
iga (té)
l' gh'àbie (lü)
àbiem (nóter)
àbie (óter)
i gh'àbie (lur)
(*) Ol congiüntìv presènt de iga 'l gh'à ach la furma àvie- e ave- (mé gh'àvie, té te gh'àviet...)
(**) Ol Zanetti in de la sò gramàtica l' scriv che 'l condissionàl presènt l'è istèss al congiüntìv imperfèt, e 'l condissionàl passàt al congiüntìv trapassàt.

Geründio: avèndo e avèndo üt i è di italiànism. Per rimedià a la mancansa del geründio, se dóvra di espressiù, per esèmpe: col viga, intàt che gh'ó, sicóme te gh'é üt.

Iga 'l gh'à significàt de possèss (g'ó öna moér e du s-cècc); quando l'è dovràt cóme ausiliàre, 'l pèrd ol pronòm ga (ó maiàt, ó biìt, ó durmìt).

Vèrbi regolàr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

I vèrbi regolàr in del bergamàsch i gh'à trì cognügassiù, che i vègn del latì.

  • Prima cognügassiù: vèrbi in -à
  • Segónda cognügassiù: vèrbi in consonànt
  • Tèrsa cognügassiù: vèrbi in -ì

Prima cognügassiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Vèrbi che i fenéss con -à.

Cognügassiù del vèrbo ciamà:

CIAMÀ
indicatìv
presènt imperfèt futùr
ciam-e ciam-àe ciam-eró
té te ciàm-et ciam-àet ciam-eré
lü l' ciam-a ciam-àa ciam-erà
nóter a m' ciam-a ciam-àa ciam-erà
óter ciam-ì ciam-àev ciam-erì
lur i ciam-a ciam-àa ciam-erà
infinìt
presènt
ciam-à
passàt
ciam-àt
(f. ciam-ada)
p. passàt
ciam-àt
congiüntìv
che... (pres.), se... (imper.) presènt imperfèt
ciam-e ciam-èss
té te ciàm-et ciam-èsset
lü l' ciam-e ciam-èss
nóter a m' ciam-e ciam-èss
óter ciam-ì ciam-èssev
lur i ciam-e ciam-èss
condissionàl
presènt
ciam-erèss
té te ciam-erèsset
lü l' ciam-erèss
nóter a m' ciam-erèss
óter ciam-erèssev
lur i ciam-erèss
imperatìv
presènt
-
ciam-a! (té)
che l' ciam-e! (lü)
ciam-ém! (nóter)
ciam-ì! (óter)
che i ciam-e! (lur)


Töcc i vèrbi con piö d'öna sìlaba che i fenéss in -à i següe chèsta cognügassiù. I póch che i gh'à adóma öna sìlaba (dà, fà, 'ndà, stà, trà) gh'à di pìcole diferènse (arda vèrbi mia regolàr, ). Di vèrbi compòscc de fà e strà (restà, desfà, ecc.) i següe la cognügassiù di vèrbi con piö d'öna sìlaba, ma coi particìpi passàcc dièrs (restàt, desfàcc, ecc).

Segónda cognügassiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Vèrbi che i fenéss con consonànt.

Cognügassiù del vèrbo crèd:

CRÈD
indicatìv
presènt imperfèt futùr
crèd-e cred-ìe cred-eró
té te crèd-et cred-ìet cred-eré
lü l' crèd cred-ìa cred-erà
nóter a m' crèd cred-ìa cred-erà
óter crèd-ì cred-ìev cred-erì
lur i crèd cred-ìa cred-erà
infinìt
presènt
crèd
passàt
cred-ìt
(f. cred-ida)
p. passàt
cred-ìt
congiüntìv
che... (pres.), se... (imper.) presènt imperfèt
crèd-e cred-èss
té te crèd-et cred-èsset
lü l' crèd-e cred-èss
nóter a m' crèd-e cred-èss
óter cred-ìghev cred-èssev
lur i crèd-e cred-èss
condissionàl
presènt
cred-erèss
té te cred-erèsset
lü l' cred-erèss
nóter a m' cred-erèss
óter cred-erèssev
lur i cred-erèss
imperatìv
presènt
-
crèd! (té)
a l' crèd-e! (lü)
cred-ém! (nóter)
cred-ì! (óter)
i crèd-e! (lur)

Di ólte i vèrbi che i fenéss in consonànt i gh'à öna furma con l'infinìt in -ì, ach se adèss l'è mia tat dovràda (per esèmpe crèd, crèdì; sent, sentì), che la següe l'istèss la segónda cognügassiù. Ma gh'è di ecessiù, cóme tasì e piasì, che i völ la tèrsa cognügassiù.

Tèrsa cognügassiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Vèrbi che i fenéss in -ì.

Cognügassiù del vèrbo partì:

PARTÌ
indicatìv
presènt imperfèt futùr
part-e part-ìe part-iró
té te pàrt-et part-ìet part-iré
lü l' part (-e) part-ìa part-irà
nóter a m' part-e part-ìa part-irà
óter part-ì part-ìev part-irì
lur i part (-e) part-ìa part-irà
infinìt
presènt
part-ì
passàt
part-ìt
(f. part-ida)
p. passàt
part-ìt
congiüntìv
che... (pres.), se... (imper.) presènt imperfèt
part-e part-èss
té te pàrt-et part-èsset
lü l' part-e part-èss
nóter a m' part-e part-èss
óter part-ì part-èssev
lur i part-e part-èss
condissionàl
presènt
part-irèss
té te part-irèsset
lü l' part-irèss
nóter a m' part-irèss
óter part-irèssev
lur i part-irèss
imperatìv
presènt
-
part! (té)
che l' part-e! (lü)
part-ém! (nóter)
part-ì! (óter)
che i part-e! (lur)

In chèsta cognügassiù, i tèrse persune de l'indicatìv presènt di ólte i ciàpa öna vocàl per di resù eufòniche (lur i dórma, lé la parte).

Mia töcc i vèrbi in -ì i següe chèsta cognügassiù: tacc vèrbi mia regolàr (cóme benedì, capì, cümpì, finì, estì, guarì, impienì, patì, scolpì, sgürlì) i gh'à öna cognügassiù dièrsa per l'indicatìv e 'l congiüntìv presènt, e l'imperatìv (arda vèrbi mia regolàr, capì).

Vèrbi mia regolàr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Vèrbi in -à con öna sìlaba[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

I vèrbi che i fenéss in -à che i gh'à adóma öna sìlaba (dà, fà, 'ndà, stà, trà) gh'à di pìcole diferènse da chèi regolàr.

Per esèmpe, la cognügassiù del vèrbo fà l'è:

indicatìv
presènt imperfèt futùr
f-ó f-àe f-aró
té te f-é(t) f-àet f-aré
lü l' f-à f-àa f-arà
nóter a m' f-à f-àa f-arà
óter f-ì f-àev f-arì
lur i f-à f-àa f-arà
infinìt
presènt
f-à
passàt
f-àcc
(f. f-àcia)
p. passàt
f-àcc
congiüntìv
che... (pres.), se... (imper.) presènt imperfèt
f-aghe f-èss
té te f-àghet f-èsset
lü l' f-aghe f-èss
nóter a m' f-aghe f-èss
óter f-àghev f-èssev
lur i f-aghe f-èss
condissionàl
presènt
f-arèss
té te f-arèsset
lü l' f-arèss
nóter a m' f-arèss
óter f-arèssev
lur i f-arèss
imperatìv
presènt
-
f-à! (té)
che l' f-aghe! (lü)
f-ém! (nóter)
f-ì! (óter)
che i f-aghe! (lur)

Di vèrbi compòscc de fà e strà (restà, desfà, ecc.) i següe la cognügassiù di vèrbi con piö d'öna sìlaba, ma coi particìpi passàcc dièrs (restàt, desfàcc, ecc).

Vèrbi mia regolàr in -ì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Tacc vèrbi mia regolàr in -ì (cóme benedì, capì, cümpì, finì, estì, guarì, impienì, patì, scolpì, sgürlì) i gh'à öna cognügassiù che la se desferensia da chèla regolàr adóma per l'indicatìv e 'l congiüntìv presènt, e l'imperatìv.

Per esèmpe, la cognügassiù del vèrbo capì l'è:

CAPÌ
indicatìv
presènt imperfèt futùr
cap-ésse cap-ìe cap-iró
té te cap-ésset cap-ìet cap-iré
lü l' cap-éss cap-ìa cap-irà
nóter a m' cap-éss cap-ìa cap-irà
óter cap-ì cap-ìev cap-irì
lur i cap-éss cap-ìa cap-irà
infinìt
presènt
cap-ì
passàt
cap-ìt
(f. cap-ida)
p. passàt
cap-ìt
congiüntìv
che... (pres.), se... (imper.) presènt imperfèt
cap-ésse cap-èss
té te cap-ésset cap-èsset
lü l' cap-ésse cap-èss
nóter a m' cap-ésse cap-èss
óter cap-ì cap-èssev
lur i cap-ésse cap-èss
condissionàl
presènt
cap-irèss
té te cap-irèsset
lü l' cap-irèss
nóter a m' cap-irèss
óter cap-irèssev
lur i cap-irèss
imperatìv
presènt
-
cap-éss! (té)
che l' cap-ésse! (lü)
cap-ém! (nóter)
cap-ì! (óter)
che i cap-ésse! (lur)

Lésta de töcc i vèrbi mia regolàr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • 'ndà: aferèsi de andà (o indà); arda .
  • benedì: arda capì.
  • bói: d’ordinare l'è dovràt adóma l'ind. pres. mé bóe, té te bóet... e 'l part. pass. buìt, f. buìda.
  • calculà: ind. pres. mé calcùle, té te calcùlet, lü l' calcùla...; di ólte l'è dovrada la furma mé càlcole, té te càlcolet...
  • capì: arda sura.
  • cös: ind. pres. mé cöse, té te cöset, lü l' cös, nóter a m' cös, óter cösì, lur i cös; imperf. mé cüsìe; fut. mé cöseró; cong. pres. che mé cöse; imperf. se mé cösèss; cond. pres. mé cöserèss; part. pass. còcc, f. còcia.
  • cümpì: ind. pres. mé cömpésse, té te cömpésset, lü l' cömpéss, nóter a m' cömpéss, óter cümpì, lur i cömpéss; cong. imperf. se mé cömpièss; cond. pres. mé cömpirèss; part. pass. cümpìt.
  • cumudà: ind. pres. mé còmode, té te còmodet, lü l'còmoda... ma ach mé cumùde, té te cumùdet, lü l' cumùda...; cong. pres. che mé còmode... ma ach che mé cumùde...; imperat. cumùda, cumudì.
  • cus: o cüs, dovrade töte dò le furme.
  • : arda .
  • dèrv: ind. pres. mé dèrve, té te dèrvet... ma ach té te dervésset, lü l' dèrv, nóter a m' dèrv, óter dervì, lur i dèrv...; imperf. mé dervìe; fut. mé derviró; cong. pres. segónda pers. sing. che té te dèrvet ma ach che te té dervésset; imperf. se mé dervèss, se té dervèsset, se lü l' dervèss, se nóter a m' dervèss, se óter dervèssev, se lur i dervèss; cond. pres. mé dervirèss; imperat. dèrv, che l' dèrve, dervém o dervìm, dervì, che i dèrve; part. pass. dervìt e di ólte deèrt, f. dervida.
  • desfà: arda .
  • : ind. pres. mé dighe, té te dìghet, lü l' dìs, nóter a m' dis, óter disì, lur i dis; imperf. mé disìe; fut. mé digheró; cong. pres. che mé dighe; imperf. se mé disèss; cond. pres. mé dirèss ma ach mé digherèss o (de rar) mé diserèss; imperat. dì, che l' dighe, disém, disì, che i dighe; part. pass. dìcc, f. dìcia.
  • döl: dovràt adóma la tèrsa pers. sing. cóme fals riflessìv, esèmpe: la me döl la gamba.
  • düsì: l'ind. pres. l' gh'è mia, se dóvra 'l vèrbo compòst (phrasal verbs in inglés) ìga de; imperf. mé düsìe; fut. mé gh'avró de ma ach (de rar) mé dovró; cong. pres. che mé gh'àbie de; cong. imperf. se mé dösèss; cond. pres. mé dövrèss o mé gh'avrèss de; part. pass. düsit; gh'è mia l'imperat.
  • ègn: (ach egnì, vègn, vegnì) ind. pres. mé ègne, té te ègnet, lü l' vé, nóter a m' vé, óter vegnì, lur i vé; imperat. segónda per. sing. o é.
  • èd: (o vèd) ind. fut. mé ederó ma ach mé edró; cond. pres. mé ederèss ma ach mé edrèss; part. pass. ést, f. ésta.
  • estì: (vestì); arda capì.
  • : arda sura.
  • finì: (o fenì) arda capì.
  • fris: dovràt adóma a l'infinìt insèma a , esèmpe: Le l'è dré a fà fris l'öv.
  • gód: ind. fut mé godró ma ach mé goderó; cond. pres. mé godrèss o mé goderèss.
  • guarì: arda capì.
  • impienì: arda capì.
  • maledì: arda capì.
  • mantègn: arda tègn.
  • mör: part. pass. mórt, f. mórta.
  • ocór: d'ordinare dovràt cóme impersunàl.
  • ofrì: ind. pres. mé òfre ma ach mè oferèsse; part. pass. oferìt, f. oferida.
  • óns: (o ontà) part. pass. onzìt o (de rar) ontàt.
  • otègn: arda tègn.
  • parì: l' següe la tèrsa cognügassiù.
  • partì: l'ind. pres. l' gh'à le furme lü l' parte, nóter a m' parte, lur i parte.
  • patì: arda capì.
  • püdì: (o pödì) ind. pres. prima pers. sing. mé pöde ma ach mé pòss; fut. mé pöderó ma ach mé pödró; cond. pres. mé pöderèss ma ach mé pödrèss.
  • regói: ind. pres. mé regóe, te té regóet, lü l' regói, nóter a m' regói, óter regoì, lur i regói; imperf. mé reguìe; fut. mé reguiró o mé regoiró; cong. pres. che mé regóe; imperf. se mé regoèss; cond. pres. mé regoerèss.
  • regordà: pronomenàl regordàs; imperat. regórdes, che l' se regórde, regordèmsa, regordìv, che i se regórde.
  • rencórs: pronomenàl rencórzes; imperat. rencórzes, che l' se rencórze, rencorzémsa, rencorzìv, che i se rencórze.
  • restà: arda stà.
  • rómp: part. pass. rompìt, f. rompida, ma ach rót, f. róta.
  • saì: ind. pres. mé só, té te sé, lü l' sà, nóter a m' sà, óter saì, lur i sà; imperf. mé saìe ma ach mé sìe; fut. mé savró; cong. pres. che mé sàpie; imperf. se mé saèss; part. pass. saìt, f. saìda; l'imperat. l' gh'è adóma per i tèrse pers. che l' sàpie, che i sàpie.
  • scolpì: arda capì.
  • scriv: part. pass. scrìcc, f. scrìcia, ma ach (de rar) scriìt e f. scriìda.
  • sgürlì: arda capì.
  • sostègn: (o sostegnì) arda tègn.
  • spiör: dovràt adóma la tèrsa pers. sing. cóme fals riflessìv, esèmpe: i me spiör i mà.
  • stà: arda .
  • tègn: ind. pres. mé tègne, té te tègnet, lü l' té, nóter a m' té, óter tegnì, lur i té; imperf. mé tegnìe; fut. mé tegneró; cong. pres. che mé tègne; imperf. se mé tegnèss; cond. pres. mé tegnerèss; imperat. té, che l' tègne, tegném o tegnìm, tegnì, che i tègne; part. pass. tegnìt, f. tegnida.
  • : ind. pres. mé töe, té te töet, lü l' tö, nóter a m' tö, óter tüì, lur i tö; imperf. mé tüìe e (de rar) tülìe; fut. töeró e töró; cong. pres. che mé töe; imperf. se mé törèss ma ach se mé töèss; cond. pres. mé töerèss ma ach mé tölerèss; imperat. tö, che l' töe, töém o tölém, tüì, che i töe; part. pass. töld, f. tölda.
  • trà: arda .
  • ülì: (o vülì, ölì, völì) ind. pres. mé öle ma ach mé òi; fut. öleró ma ach öró; cond. ölerèss ma ach örèss.
  • viv: l'ind. pres. d'ordinare l'è sostitüìt da campà; de rar, i è dovràt l'ind. imperf. vivìe e 'l fut. vivró, e ach ol cong. pres. e 'l cond. pres.

Vèrbi compòscc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

In del bergamàsch (compàgn di óter dialècc del lombard) i gh'è tacc vèrbi che i è dovràt insèma a öna preposissiù, in d'öna manéra sìmel a i phrasal verbs de l'inglés.

maià - disnà
maià fò - trasà, bötà vià i sólcc

Esèmpe bergamàsch - inglés:

iga de - have to
èss bù de - be able to

Furma negatìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

La negassiù l'è fàcia co' l'avèrbe mia, che l' và dòpo 'l vèrbo. In di tép compòscc l'è in tra l'ausiliàre e 'l particépe passàt. La gh'è mia la dópia negassiù, l'öneca ecessiù l'è co' l'avèrbe mai, esèmpe: me l'à mai gna ést.

Furma interogatìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Ol bergamàsch l' gh'à öna furma interogatìva del vèrbo, che l' se dóvra per fà i domande. Ol pronòm principàl l' pöl vèss mia metì. Se l' gh'è, l' vègn prima o dòpo del vèrbo, segónd i circostanse e 'l significàt: e óter indó 'dìv?, crèdet de èss chi pò té?

Ol pronòm segondare l' se zónta a la fì del vèrbo in de la furma afermatìva, segónd chi regole ché:

Furma interogatìva per vèrbi che i fenéss con vocàl
co' l'acènt sènsa l'acènt
1 pers. sing. Vus vèrbal af. + i Vus vèrbal af.
2 pers. sing. Vus vèrbal af. + t Vus vèrbal af.
3 pers. sing. Vus vèrbal af. + l (f. +la) Vus vèrbal af. + l (f. +la)
1 pers. plür. Vus vèrbal af. + i Vus vèrbal af. + i
2 pers. plür. Vus vèrbal af. + v Vus vèrbal af.
3 pers. plür. Vus vèrbal af. + i (f. +le) Vus vèrbal af. + i (f. +le)

Di ólte, per di resù de sóno, la a a la fì de paróla la deènta e, per esèmpe: l' èra, èrel?

Congiünsiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Cordenatìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • copulatìv: e (afermatìv); gna, gnach (negatìv)
  • corelatìv: o... o..., o che... o che..., gna... gna...
  • disgiüntìv: o, opör
  • aversatìv: ma, però, anse, invéce
  • conclusìv: dóca
  • esplicatìv: presèmpe
  • zontatìv: a', ach
  • ristrèntìv: alméno, almànch

Subordenatìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • dichiaratìv: che, come
  • de tèp: quand, quando, come, apéna che, söbet che, intàt che, fina a quando
  • de càösa: perchè, zà che
  • finài: perchè
  • condissionài: se
  • concessìv: sibé, con töt che
  • de möd: come, quase, sènsa che
  • de ecessiù: óter che
  • consecutìv: issé... che..., tat... che...
  • comparatìv: come, compàgn

Espressiù congiüntìv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • a condissiù che, in del momènt che, d'altrónde, de manéra che, in cosiderassiù che, di ólte mai che, come che la sìes
  • mia dóma... ma in piö (o per de piö)

Fóncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  1. Per esèmpe, La Grammatica Bergamasca (del Umberto Zanetti), ol Dizionario italiano-bergamasco e 'l Dizionario bergamasco-italiano (del Carmelo Francia e del Emanuele Gambarini) i dóvra chèsta ortograféa.
  2. Due corsi di dialetto bergamasco per scoprire la tradizione linguistica

Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • Umberto Zanetti, La grammatica bergamasca - Bergamo, Sestante, 2004. ISBN 88-87445-59-1.
  • Dizionario italiano-bergamasco, compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2001.
  • Dizionario bergamasco-italiano, compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2004.
  • Vocabolario dei Dialetti Bergamaschi antichi e moderni, compilato da Antonio Tiraboschi, Bergamo, Tipografia Editrice F.lli Bolis, 1873.
  • Nozioni di Grammatica del Dialetto Bergamasco

Culegamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Culegamèncc de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]