Ludesan

De Wikipedia
(Rimandaa da Ludesàn)
Va a: navegá, truvá
Ludesàn Chel articul chi l'è scrivüd en ludesan cun urtugrafìa ünificada


Ludesàn (Ludesàn)
Oltri denuminazión: Dialèt Ludesàn
Dialetto Lodigiano
Parlaa in: Italia
Región: Europa
Parlant: ~150.000
Ranking:
Classificazión genétega: Indo-Europea

 Lengue rumanze
  Ucidentài
   Gallo-Rumanze
    Galo-italich
     Lombard
      Lumbàrd ucidentàl
       Ludesàn

status ufizial
Lengua ufiziala de:
Regulaa da: --
còdas de la lengua
ISO 639-1 --
ISO 639-2 roa
SIL lmo
videe anca: lengua


El Ludesàn l'è vüna d'le variànt lenguìstiche d'la Lengua Lumbarda, parlàd ind la pruincia de Lod, ind i cumün d'le pruince de Milàn (Paü) e Pavìa (Chignö e Miradò) atàch al ludesàn, ind i paés püssè ucidentài dal teritori cremàsch (Pandìn e Rivolta) e ind la exclava milanesa in teritori ludesàn de San Culumbàn al Lambor[1]. La parlada de Melegnàn l'è cunsiderada cume una transissión tra el milanés e el ludesàn[2].

Particularità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

El ludesàn l'è classificàd tra le lengue galo-itàliche. I popul galich prelatìn ind el teritori d'la pruincia, la culunisassión rumana e le duminassión tugnine, spagnöle e francés i han determinàd l'evolüssión e la caraterisassión d'la parlada ludesana.

El ludesàn l'è miga istéss in tüta la pruincia de Lod, ma ghe n’è tante versión. Bele ind la cità de Lod gh'è d'le diferense tra la parlada dal centor e quela di rión. Apena föra Lod, vers Pavìa, Piasensa, Crema, Cremuna e Milàn, le diferense se fan sempor püssè marcade. I dialèt de Sant'Angiul, Casàl, Cudògn, Castión e San Culumbàn i gh'han paròl, acént e mod de dì diferént[3].

A diferensa dal visìn pavés, par el quàl l'è dübia l'apartenensa a la lengua lumbarda o a quela emiliàn-rumagnola, par sicür che el ludesàn el sia part dal lumbàrd ucidentàl, anca se inflüensàd da la parlada emiliana, suratüt ind le zone de Cudògn e Casàl che i en visine a la cità de Piasensa.

I element che el ludesàn de la bassa al ciapa dal piasentìn i en suratüt la prepusissión "de" che la diventa "ad" e l'articul "el" che'l diventa "al".

Ind i cumün d'la pruincia particularmént visìn a la cità de Piasensa cume San Roch, Guardamèi e Caseli, la parlada lucàl la sumija amò püssè al dialèt piasentìn.

Pö, la parlada de Cudògn e Casàl insema a quela de San Culumbàn, cume sò caraterìstega, la scambia la "e" cun la "o" in pusissión miga tònega intra-cunsunàntega: "alter" el diventa "altor", "alber" el diventa "albor", "pader/pador", "mader/mador", "peder/pedor", "veder/vedor" ecc.

Cunfrùnt cun el milanés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Indùe se parla el ludesàn

La parlada ludesana l'è miga pü quela dal mund paisàn. Lod l'ha sübìd da la scunda metà dal milavotcént, prufùnd cambiamént ind i mudèi de vita. I ludesàn sensa dasmentegàss de la lur urigin agrìcula, i en diventàd urguglùs del lur status de citadìn.

Eco donca che visìn a mod de dì ligàd a la tera e al passà d'i stagión, i en 'rivade espressión citadine, de solit ciapade dal visìn dialèt milanés.

Se se cunsìdera el milanés cume la parlada centràl d'la lengua lumbarda ucidentàl, el ludesàn el cunserva però d'le pecüliarità rispèt a la lengua de Carlu Porta che i s'en mantegnide fin al dì d'incö.

A la metà dal 1800 el Bernardino Biondelli l'imagineva el cumplét asurbimént d'la parlada ludesana ind al milanés cume suta dialèt. Quést l'è sücèss par tanti d'i sò carater uriginài. Par esempi la "én" finala, un temp druada in tüta la pruincia, adéss la se dröva apena a Sant'Angiul (es. giardén/giardìn, campanén/campanìn). Un altor cambiamént che'l gh'è stai l'è la sustitüssión d'la "ó" cun la "ö".

La terminassión di paròl al plüràl cun la vucàl "i", cume in italiàn, l'è rimasta in part e in part l'è andaia a perdoss. L'è famùs par quést el vec mod de dì: I gati süi téci rumpun i cupi. In tante part d'la pruincia adéss se dis: I gat ins/sura i tec rumpun i cup (menter a Milàn se dis I gat in süi tèt rumpen i cup). El plüràl in "i" el se cunserva specialmént ind el center de Lod.

Ludesàn/Milanés

*I prunùm cambiun insì:

l'òlter,l'àltor/l'àlter

l'oltra/l'àltra

i òlter, i àltor/i àlter

viòlter/viàlter

* Sustitusiòn d'la finàla -ona- cun -ùna-:

persùna/persona

bigutùna/bigutòna

brütùna/brütòna

ciciarùna/ciciaròna

pastisùna/pastisòna

grasùna/grasòna

striùna/striòna

* Cugnugasión d'la tèrsa persùna pluràla dal vèrb -és-:

èn, i èn, a i èn/hinn

* El cundisiunàl dal vèrb -és-:

mi sarési/mi saria (anca mi sarissi)

* Cugnugasión dell'indicatìu imperfèt (es. saltà):

mi saltévi/mi saltàvi

ti té saltévet/te saltàvet

lü èl saltéva/lü el saltàva

nüm saltévum/nüm saltàvum

viàltor saltévu, viòlter saltévu/viàlter saltavi

lur saltéven/lur saltàven

* Cugnugasión dal cungiuntìu imperfèt (es. saltà):

mi saltèssi/mi saltàssi

ti te saltèsset/ti te saltàsset

lü el saltès/lü el saltàss

nüm saltèssum/nüm saltàssum

viòlter, viàltor saltèssu/viàlter saltassi

lur saltèssen/lur saltàssen

Prununcia
La -è- verta di volt la diventa sarada -é-:

anél/anèl

basél/basèl

capél/capèl

quadrél/quadrèl

café/cafè

nébia/nèbia

La -sc- la diventa -s-:

avaràs/avaràsc

caplàs/capelàsc

sbegàs/sbegàsc

berlàs/berlàsc

La -sci- la diventa -s-:

cartàsa/cartàscia

figüràsa/figüràscia

baüsa/baüscia

scarpàsa/scarpàscia

panséta/panscèta

parulàsa/parulàscia

pesàda/pesciàda

savàta/sciavàta

schisà/schiscià

sirésa/scirésa

La -un- finala la divégn -ón-:

abitasión/abitasiùn

bestión/bestiùn

digestión/digestiùn

giambón/giambùn

pevión/piviùn

cantón/cantùn

sberlón/sberlùn


Participi Passàd (cunfrùnt cun el milanés)
La prima desinénsa -aa- la diventa -àd-

adatàd/adataa

buciàd/buciaa

calàd/calaa

disfàd/desfaa

elencàd/elencaa

fermàd/fermaa

zlàd/gelaa

imitàd/imitaa

lavàd/lavaa

mangiàd/mangiaa

negàd/negaa

urganizàd/urganizaa

purtàd/purtaa

qualificàd/qualificaa

regalàd/regalaa

sbasàd/sbasaa

tiràd/tiraa

üsàd/üsaa

ventilàd/ventilaa

La scunda desinénsa -üü- la diventa -üd-

avüd/avüü

batüd/batüü

cedüd/cedüü

decadüd/decadüü

elegiüd/elegiüü

fundüd/fundüü

gudüd/gudüü

incurgiüd/incurgiüü

legiüd/legiüü

muvüd/muvüü

nacurgiüd/nacurgiüü

utegnüd/utegnüü

piasüd/piasüü

ricevüd/ricevüü

scrivüd/scrivüu

tasüd/tasüü

visüd/vivüü

La terza desinénsa -ii- la diventa -ìd-

avilìd/avilii

brüstulìd/brüstulii

cüsìd/cüsii

digerìd/digerii

'saüdìd/esaudii

falìd/falii

guarìd/guarii

imbastìd/imbastii

müfìd/müfii

nütrìd/nütrii

urdìd/urdii

pruibìd/pruibii

ripartìd/ripartii

servìd/servii

tradìd/tradii

übidìd/übedii

vestìd/vestii

Bibliugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  1. Enrico Achilli, El scaldalett. E cento altre poesie in vernacolo lodigiano con dizionarietto, Il Pomerio 1981, ISBN 88-7121-031-X
  2. Enrico Achilli, Su la ringhiera e lessico Lodigiano, Lodigraf 1973, ISBN 88-7121-032-8
  3. Giovanni Agnelli, Dizionario storico-geografico del lodigiano, Il Pomerio 1990, ISBN 88-7121-055-7
  4. Giacomo Bassi, Aldo Milanesi, Le parole dei contadini: ricerca a Casalpusterlengo‎, Silvana 1976, ISBN 88-366-0144-8
  5. Alessandro Caretta, Proverbi - Motti e sentenze del Parlare Lodigiano, Il Pomerio, ISBN 88-7121-083-2
  6. Alessandro Caretta, Vocabolario lodigiano-italiano, Il Pomerio, ISBN 88-7121-017-4
  7. Francesco de Lemene, Sposa Francesca: comedia in dialetto lodigiano, Tipografia di C. Wilmant 1857
  8. Aldo Milanesi, Dizionario Casalino-Italiano, Casalpusterlengo 1991
  9. Bruni Pezzini, Dizionario del Dialetto Lodigiano, Lodi 2005
  10. Bruni Pezzini, El Vangel del Signür. Versione in dialetto lodigiano del Vangelo di Gesù, Il Pomerio 2002, ISBN 88-7121-441-2
  11. Tranquillo Salvatori, La Divina Commedia tradotta in dialetto Lodigiano, Lodi 2005

Riferimént[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  1. Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici
  2. Articul ins al dialèt de Melegnàn
  3. Bruno Pezzini, Nuovo Dizionario del Dialetto Lodigiano con Antologia

Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]