Dialett milanes
| Quest articol chì l'è assee ben faa |
| Milanes (Milanes) | |
|---|---|
| Oltri denuminazión: | Meneghin |
| Parlaa in: | Italia |
| Región: | Europa |
| Parlant: | 30/35% de la popolazion |
| Ranking: | |
| Classificazión genétega: | Indo Europea Romanza |
| status ufizial | |
| Lengua ufiziala de: | nissun paes |
| Regulaa da: | Circolo Filologico Milanese (Minga offizialment) |
| còdas de la lengua | |
| ISO 639-1 | |
| ISO 639-2 | roa |
| SIL | lmo |
| videe anca: lengua | |
El Milanes (conossuu anca in manera informal come meneghin) l'è ona varietaa de la lengova Lombarda parlada in de la citaa de Milan e in part de la sova provinzia.
In di contest italiano-parlant, el Milanes (comè la pupart d'olter varietaa lenguistegh parlaa in di confin del Statt talian) a l'è ciamaa despess, de manera generica, on dialett. Quest chi l'è despess capii comè on dialett de l'Italian, cosa che se da nò el cas, de fatt, el Milanes e l'Italian hinn lengov different e hinn no mutoalment intelligibij.
El Milanes l'è ona particolara (e de prestis) varietà del Lombard parlada a ponent de l'Adda, intelligibil ai parlant d'olter varietà Lombard, con pussee fadiga de part de chi che viv a levant. La spiegazion del fatt l'è che domà a partì de Napoleon la region l'è stada unida.
Comè tucc i olter dialett de la lengova Lombarda, el Milanes l'è ona lengova romanica del grupp occidental, relata a Frances, Romancc, Occitan, Catalan, e, in mesura minor, a l'Talian e al Castejan.
Al dí d'incœu, el Milanes el gh'à nò de status offizial in Milan o in quaj olter sitt.
On bell poo de dizionari, quaj gramatica, literadura estesa e ona traduzion di Vangel hinn disponibij.
Distribuzion geografiga e variant [Mudifega]
| Per savènn püssee, varda l'artìcul Lombard occidental. |
Come che 'l dis el nòmm, el centro lenguistigh de quella parlada chì l'è la città de Milan. Foeura di mur de la città el dialett l'è parlaa anca in di territòri inglobaa a Milan e in la pupart de la provincia. In particolar, i influss milanes se senten in de la banda pussee occidental de la provincia, in direzion del Tisin e del Varesòtt. A nòrd-òvest el Milanes, longh el cors bass de l'Olòna e arent a Sarònn, el riva a la zòna ciamada Alt Milanes, indove i parlad scomincen a ciappà caratteristigh on poo different: a Legnan e Bust i dialett hinn puttòst divers. In ògni cas el dialett bosin l'è pussee compagn del Milanes che del Bustòcch. A nòrd-est i dialett se vesinen al Brianzoeu e, in de la zòna de l'Adda, al Bergamasch, anca se mantegnen caratter insubrigh.
La zòna de Melegnan e Paù la gh'ha di parlad de transizion cont el Lodesan, tant 'me i dialett del sud-òvest gh'hann on quai caratter che 'l se vesina al Paves.
A bon cunt, el Milanes l'è semper staa la variant pussee prestigiosa del Lombard Occidental, e quest l'ha faa sì che i dialett di città pussee important de l'Insubria, indove la se trovava la class dirigent lombarda, ciappassen semper pussee caratteristigh meneghinn: l'è 'l cas de la parlada pavesa, che l'è pussee compagna del Milanes che di dialett de la provincia. Inscì el succed anca per el Brianzoeu (sorattutt quell de la bassa Brianza), che per el lenguista Francesch Cherubin l'era domà ona variant minor del Milanes. Fina a on quai desenni fa el termen Milanes l'era dovraa in d'on sens ben pussee largh: Milanes eren tutt i parlad tra Landrian e Bereguard a sud e la riva de Lecch con la Valsassina a nord; a est el confin a l'era l'Adda e, segond el Biondell, a ovest se rivava fina a Novara.
On'altra ròbba de savè l'è che despess el Milanes el gh'ha di differenz a segonda del quartee: defatt, a segonda de la zòna, el parlà de la gent el ciappava di caratteristigh dialettai de quei che vegniven de foeura. Per esempi, a Pòrta Cicca gh'era di influenz pussee paves, a Pòrta Tosa influenz lodesann e via inscì. Al dì d'incoeu el dialett de la città l'è molto pussee condizionaa de l'Italian rispett a quei de la provincia.
I variant del Milanes parlaa foeura de la città hinn conossuu anca 'me Milanes arios.
Evoluzion del Milanes in di secol [Mudifega]
El Milanes del dì d'incoeu el gh'ha di caratteristigh che gh'era minga in de la parlada di temp adree. Tra el XVIII e 'l XX secol gh'è staa on poo de trasformazion in de la parlada e in de la fonetiga:
- L'ortografia di paroll 'me olter, volt e via inscì l'è mudada in alter, alt (cont ona A che l'è minga proppi quella italiana, ma l'è gnanca pù la Ò averta d'on temp, che la se conserva anmò in di parlad arios).
- L'è sparii, prima che in di alter dialett del Lombard, el passaa remott (giamò a la fin del Settcent).
- La negazion l'è vegnuda domà post-verbal, menter anmò per tutt el Vottcent (almanch in del Milanes letterari) l'esisteva anca quella pre-verbal.
- Milanes antigh: Quella robba chì no la me pias.
- Milanes moderno: Quella robba chì la me pias nò/minga.
- La prima persona singolar de l'imperfett on temp la podeva finì anca in -a, menter al dì d'incoeu la finiss domà in -i (segond el Cherubin, quella forma chì l'era pussee brianzoeula).
- Mì credevi/credeva => mì credevi.
- Ona quai parola la s'è italianizzada:
- becchee => becchee/macellar.
- scrivuu => scritt.
- sgenee => genar.
- fevree => febrar.
- mettuu => miss.
- On poo de paroll che gh'aveven el rotacismo hinn tornaa a la L, come 'l giamò citaa scoeura => scola.
- La Z che gh'era in d'ona quai parola la s'è mudada in C (Franzesch => Francesch; Verzei => Vercei).
- Hinn sparii i sonn /ts/ e /dz/ (giamò in temp lontan).
- El sonn /o/ l'ha resistuu almanch fina a la segonda mità del Vottcent.
- In la pupart di cas, l'è sparii quell plural metafonetigh che gh'era, per esempi, per i aggettiv/pronomm possessiv:
- quist => quest.
- quii => quei.
- cavii => cavei.
- Tanti paroll che gh'aveven el sonn /ø/ l'hann mudaa in /ɔ/:
- oeuli => oli.
- scoeura => scola.
- El grupp latin -CT, che in la pupart di dialett lombard l'è vegnuu CC, in d'on quai cas in Milanes l'è vegnuu TT, per influenza de l'Italian:
- nocc => nott.
- lacc => latt.
- lecc => lett.
- Vecciabbia => Vettabbia.
- tecc => tecc (per minga sconfondes cont i tett).
- tucc => tucc/tutti.
- El condizional present el gh'aveva anca la terminazion in v:
- el saravv => el sariss/saria.
- In de la lengua poetiga esisteven di formi alternativ per el present del verb podè:
- mì podi = mì poss.
- numm podom = numm pomm.
- lor poden = lor ponn.
- L'esisteva la forma de cortesia vù (different del pronomm vialter), che al dì d'incoeu l'è sostituii de lù/lee.
- Ona quai parolla, anca sotta l'influenza de l'Italian, l'ha mudaa la soa desinenza in -Ô in -OR. Al dì d'incoeu el resist domà resgiô:
- pescô => pescador.
- lavô => lavor.
Ortografia [Mudifega]
| Per savènn püssee, varda l'artìcul Ortografia milanesa. |
In part a causa del status minga offizial del Milanes, pussee convenzion ortografegh hinn staa sviluppaa.
La pussee veggia anmò in us, e probabilment la pussee largament utilizzada, l'è la convenzion adottada de tucc i grand scrittor de la letteratura milanesa, di quai el pussee famos l'è 'l Carlo Porta. L'è tipich de chest sistema el trigraf oeu o œu, significant /ö/, come in Frances. El graf o ammett domà i lettur /ò/ o /u/, come in Occitan. El sòn /ó/ l'esist nò in del Milanés d'incoeu: questa trasformazion fonetega la par avègh avuu loeugh a l'inizzi del secol XIX (vardee: G.Sanga: ). A 'l se pò trovà anmò el son /ó/ in di paes arent a Milan, per paroll 'me quejcóss, vólt, ólter, ó, o per i verb che finissen per "oo", come presempi soo, gh'hoo, e quij al futur come ciaparoo, vidaroo,...
A bon cunt, sta ortografia, purtròpp, a l'è bòna domà per el Milanes e i dialett vesin: per esempi, el saria etimologicament sbajaa scriv libro per el Ticines /'libru/, perchè la -u finala a l'è propi quella de la font latina volgara, e la vegn nò d'ona trasformazion de 'o' come in del suffiss milanes -zion. (Sanga, cit.) De manera analoga, el trigraf oeu/œu l'ammet nò d'utilizzazion in posizion atònica. Per esempi, en Milanes : mi troeuvi , però trovà (/tru'a/), quand in Bergamasch me tröe e tröà (/trö'a/).
Di convenzion fonetegh, che droeuven ü e ö inscambi de u e oeu hann tòlt pòst, principalment per evità confusion de lettura per i parlant alfabetizzaa in Talian.
Ona comparazion cont el Talian [Mudifega]
Gh'è inscì tant differenz intra'l Milanes e 'l Talian standard che i duu hin dur de paragonà. A bon cunt, la comparazion l'è fada natural per el fatt che i parlant Milanes hinn anca parlant Italian.
- El Milanes el gh'ha pussee vocaj del Talian: ö, ü, e a hinn present. Asca, el gh'è l'opposizion de quantitaa vocalega: parlà (infinitiv) l'è different de parlaa (participi). De manera analoga, pass e paas hinn different. Quella caratteristega chì l'è stressada a fond in de l'ortografia unificada.
- Al contrari del Talian, i paroll Milanes derivaa del Latin, perden la vocal final, (a manch che la parolla la finissa in "a")
- Pont, mur, dur, fosch Vs Talian Ponte, muro, duro, scuro.
- Lunna, roeuda, dura Vs Talian Luna, ruota, dura.
- I pronòmm soggett Milanes deriven generalment del dativ o del accusativ Latin, quand in Talian del nominativ. (E.g. "mi" - che l'è accusativ o dativ in Talian - in Milanes pò vess anca nominativ).
- Generalment la pronominalizzazion del soggett l'è obbligatòria, però questa caratteristega l'è dree a perdes sòtta la pression sintattega del Talian. La resist però a la 2a e 3a persona singular:
- te set (fr. tu es, it. sei )
- ti te set (fr. toi tu es, it. tu sei)
- La negazion l'è pòst-verbal (gh'è però de regordà che in de la forma scritta questa chì a l'è ona mudazion putòst recenta, del princippi del XIX secol, vist che despess el Carl Porta in di sò poesii el gh'eva anca la negazion pre-verbal):
- Te seet minga/nò (fr. tu n'est pas, eng. you are not, it. non sei, dt. du bist nicht)
- Mi a soo minga/nò (fr. je ne sais pas, eng. arch. I know not, it. non so, dt. Ich weiß nicht)
- El Gerundiv 'l ghe nò:
- Son dree a scriv (Talian: sto scrivendo)
- L'è dree a vegnì (Talian: sta venendo)
- La formazion del plural l'è sigmatega e nò vocalega come in Talian
- Tant paròll derivaa del Latin, vegnen del Tard Latin e hin different de quij Talian, per esempi:
- Sidell Vs. Secchio
- Serc Vs Cerchio
Ona comparazion cont el Frances [Mudifega]
Vun di loeugh comun pussee diffus sora el Milanes a l'è quell del sò vess compagn del Frances, a causa di dominazion forestée d'Oltralp a Milan. 'Sta opinion l'è diffonduda anca perchè gh'è di paròll simel (come coeur = cœur; ò bloeu = bleu) e di sòn inguaj (come la oeu che l'è compagna de la eu francesa, ò anca la u, che l'è parnonziada a l'istessa manera anca in Francia).
Ma st'opinion chì a l'è sbagliada: prima de tutt, i dominazion frances de Milan (la prima in del Rinasciment; la segonda sòtta Napoleon) a hinn staa tròpp curt per avè poduu influenzà in manera inscì permanenta come se cred comunement el dialett milanes. Poeu, ovviament gh'è di paròll milanes de origin francesa, ma per la maggior part a hinn quij neologismi (compagn de armoar, giambòn, mersì...) che hinn comun anca a tanti alter lengov (anca l'Italian) e che gh'hann de vess recondòtt al period in del qual el Frances a l'eva la lengoa de la coltura e de la diplomazia, la lengoa che tucc i òmen cont ona certa istruzion e importanza gh'aveven de conoss e de parlà: a l'è staa inevitabil che on poo di paròll sien entraa in del parlà de ògni dì.
A propòsit de quest loeugh comun la gh'era ona filastròcca che la parlava d'on turista frances che a Milan el s'era trovaa a parlà cont on ortolan che 'l vendeva di nos:
- Frances: Comment s'appelent-ils? (come se ciamen?)
- Milanes: Se pelen nò, se schiscen
- Frances: Comment? (come?)
- Milanes: Coi man, coi pee, come te voeuret!
- Frances: Je ne comprends pas... (capissi minga...)
- Milanes: Se te voeuret minga comprài, lassa pur stà!
In tucc i cas, la vegn chì propòsta ona tabella de comparazion tra Latin, Frances, Milanes e Italian:
| Latin | Frances | Milanes | Italian |
| cor | cœur | coeur | cuore |
| - | siège | seggia/cadrega | sedia |
| - | plafond | plafon | soffitto |
| habere | avoir | avè(gh) | avere |
| videre | voir | vedè | vedere |
| bibere | boir | bev | bere |
| pater | père | pader | padre |
| focus | feu | foeugh | fuoco |
| filius | fils | fioeu | figlio |
| esse | être | vess | essere |
| nasci | naître | nass | nascere |
| manus | main | man | mano |
| clavis | cléf | ciav | chiave |
| liber | livre | liber | libro |
| augellus | oiseau | usell | uccello |
| credere | croire | cred | credere |
| vox | voix | vos | voce |
| crux | croix | cros | croce |
| frigidus | froid | fregg | freddo |
| laxare | laisser | lassà | lasciare |
| canis | chien | can | cane |
| basiare | baiser | basà | baciare |
| deus | dieu | dio | dio |
| cum | - | con(t) | con |
| alter | autre | alter | altro |
| insula | île | isola | isola |
| vitrum | verre | veder | vetro |
| flumen | fleuve | fiumm | fiume |
| vetulus | vieux | vegg | vecchio |
| vulpes | goupil | golp | volpe |
| facere | faire | fà | fare |
| lactis | lait | latt | latte |
Se pò vedè donca come el Milanes, ma inscì tutta la lengua lombarda, el faga part minga del sistema lenguistich frances ò de quell italian: de fatt el Milanes e 'l gh'ha sì di caratteristich de tucc e duu i sistema, ma quest el succed anca cont alter lengov neolatinn. Se pò dì che 'l Lombard, e tutt i alter lengov gallo-italich sien di lengov a cavall tra i parlad italian e frances, a confin traj dò arei geografich, e che questa situazion de confin l'abbia portaa di caratteristich sia intermedi che originaj.
Test d'esempi [Mudifega]
De la Bibia, Luca 2, 1-7 (Version ingles: http://www.gnpcb.org/esv/search/?q=luke+2)
A podii chest test registraa per on parlant nativ Italian de Milan
Ortografia originala (asquas l'istess che la classica)
2:1 In chi dì là, on decrett de Céser Augùst l'ordinava che se fasess on censiment de tutta la terra. 2 Sto primm censiment l'è staa faa quand Quirini l'era governador de la Siria. 3 Tucc andaven a fass registrà, ciaschedun in la soa città. 4 Anca Giusepp, che l'era de la cà e de la famiglia de David, da la città de Nazareth e da la Galilea l'è andaa sù in Giudea a la città de David, ciamada Betlemm, 5 per fass registrà insèma a Maria, soa sposa, che l'era incinta. 6 Ben, pròppi intanta che se trovaven in quell sit, s'hinn compii per lee i dì de partorì. 7 L'ha mettuu al mond el sò primm, l'ha faa sù in di fass e l'ha miss giò in d'ona gruppia perchè gh'era minga de post per lor in la locanda. (Circolo Filologico Milanese, I Quatter Vangeli de Mattee, March, Luca e Gioann in dialett milanes, Milan 1995)
Ortografia unificada
2:1 In chi dí lá, un decrètt de Céser August l urdinava che se fasèss un censiméent de tüta la tèra. 2 Stu primm censiméent l è staa faa quaant Quirini l éra guvernaduur de la Siria. 3 Tücc andaven a fass registrá, ciaschedün in la súa citá. 4 Anca Giüsèpp, che l éra de la cá e de la famíglia de Davit, da la citá de Názareth e da la Galiléa l è andaa sü in Giüdéa a la citá de Davit, ciamada Betlèmm, 5 per fass registrá insèma a María, súa spusa, che l'éra incinta. 6 Bén, pròpi intanta che se truvaven in quèll siit, s'inn cumpii per lée i dí de parturí. 7 L'a mettüü al muunt el sò primm, l a faa sü in di fass e l a miss giò in d'una grüppia perchè gh'éra minga de pòst per luur in la lucanda.
Esempi de comparazion tra vari ortografii [Mudifega]
Se pò anca comparà l'ortografia classica, l'ortografìa Hull e quella insubriga unificada (voeuna di ortografii doperaa 'me standard in quella Wikipedia chì) in quest test del Tommas Gross (La fuggitiva):
Original (ortografia classica): [Mudifega]
Sera settada in terra col coo in man,
e i gombed sui genœucc: me ziffolava
el vent in di cavij: demaneman
che vegneva on quaj bôff, el me portava
comè ona vôs che vegneva de lontan;
la me pariva la soa vôs, alzava
i œucc, guardava intorna: ma l'è nott,
l'è senza luna e no se ved nagott.
Ciami Pedrin!... Pedrin!, nissun rispond, [...]
[2]
Etimològica (Geoffrey Hull) [Mudifega]
S'era setada en tèrra, col cau en maun,
e egl gombed sugl genuogl: me zifolava
el vent ent egl cavegl: demanamaun
che vegneiva un quagl bof, el me portava
come una voux che vegna de lontaun:
ella me pareiva la soa voux, alzava
egl uogl, guardava entorna: ma el es nuoit,
el es senza luna, e no se ved negot.
Clame. Pedrin! Pedrin!. Neissun respond.
Ortografia insubriga unificada [Mudifega]
Sera setada in tera cul coo in man,
e i gumbed süi genögg: me zifulava
el vent in di cavii: demaneman
che vegneva un quai buf, el me purtava
cumè una vus che vegneva de luntan;
la me pariva la sua vus, alzava
i ögg, guardava inturna; ma l'è not,
l'è senza lüna e nu se ved nagot.
Ciami Pedrin!... Pedrin!, nissün rispund, [...]
Trascrizion IPA [Mudifega]
'sera se'tadan 'tɛra ku'lkuː 'in mɑ̃ː,
'ei 'gumbet 'syj d͡ʒe'nøt͡ʃ 'me sifu'lava
'el veːnt 'indi ca'viː; demane'mɑ̃ː
'ke ve'ɲevan 'kwaj 'buf, 'elme pu'rtava
ku'mɛ na'vuːs 'ke ve'ɲeva deluntɑ̃ː;
'lame pa'riva 'la 'sua vuːs, a'lsava
i øt͡ʃ, gwa'rdava i'ntuːrna ma'lɛ 'nɔt,
'lɜ 'sẽːnsa 'lyna 'e 'nuse veːt na'gɔt
't͡ʃami pe'drĩː, pe'drĩn, nisỹː ri'spuːnt...
Proverbi milanes [Mudifega]
- L'erba di alter l'è semper la pussee bòna.
- El Signor prima je fa e poeu je combina.
- La bocca l'è minga stracca se la sa nò de vacca.
- Te seet andaa a scoeura de giovedì.
- Voeuja de lavorà saltom addòss che mì me spòsti.
- Zucca e melon a la soa stagion.
- Quand gh'è scappaa el porscell, sarren el stabiell.
- Gatta inguantada la ciappa minga i ratt.
- In agost el Sô el va in del bosch.
- Offelee, fa el tò mestee!
- L'aqua l'ha faa i oeuv, el gh'ha inscì de pioeuv.
- Te gh'eet l'oeugg pussee grand del boeucc.
- A Milan i moron fann l'uga
Pussee important scrittor e poeta in Milanes [Mudifega]
| Per savènn püssee, varda l'artìcul Litteradura milanesa. |
- Lancin Curt (1460-1512)
- Fabi Vares (Vares, 1570 - Milan, 1630)
- Carlo Maria Magg (Milan, 1630-1699)
- Carl'Antoni Tanz (Milan, 1710-1762)
- Domenegh Balestree (Milan, 1710-1780)
- Giusepp Parin (Bosis, 1729 - Milan, 1799)
- Carlo Porta (Milan, 1775-1821)
- Francesch Cherubin (Milan, 1789 - Massaja, 1851)
- Tommas Gross (Bellan, 1790 - Milan, 1853)
- Cletto Arrighi (Milan, 1828-1906)
- Emilio De Marchi (Milan, 1851-1901)
- Gaitan Crespi (Bust Grand, 1852 - Milan, 1913)
- Carlo Bertolazz (Rivoeulta d'Adda, 1870 - Milan, 1916)
- Delio Tessa (Milan, 1886-1939)
- Franco Loi (Genova, 1930-...)
- Dario Fo (Sangian, 1926-...)
Pussee important cantant e composidor in Milanes [Mudifega]
| Per savènn püssee, varda l'artìcul Musiga lombarda. |
- Alfredo Bracchi (Milan, 1897-1976), composidor.
- Giovanni D'Anzi (Milan, 1906 - Santa Margherita Ligure, 1974), cantant e composidor.
- Fiorenzo Carpi (Milan, 1918 - Roma, 1997), composidor.
- Enzo Jannacci (Milan, 1935), cantant e composidor.
- Nanni Svampa (Milan, 1938), cantant e composidor.
- Walter Valdi (Cavenagh, 1930 - Milan, 2003), cantant e composidor.
- Nino Rossi (Milan, 1923-1997), cantant e composidor.
- Dario Fo (Sangian, 1926-...), composidor e ai volt anca cantant.
- Gianni Magni (Milan, 1941-1992), cantant e composidor.
- Walter Di Gemma (Milan, 10 Genar 1968), cantant e composidor.
Vos correlaa [Mudifega]
- Lengua lombarda
- Lombard occidental
- Milanes arios
- Dialett brianzoeu
- Milan
- Litteradura milanesa
- Dialett lodesan
- Dialett paves-vogheres
- Dialett varesott
Ligamm de foeura [Mudifega]
- Carlo Salvioni, Fonetica del dialetto moderno della città di Milano, ed. Loescher, Turin, 1884
- I proverbi milanesi raccolti, ordinati e spiegati per cura di Eugenio Restelli coll'aggiunta delle frasi e de' modi di dire più in uso nel dialetto milanese, Milan, 1885
- El Dragh Bloeu - Division per la Lengua
- milanofree.it
- milanometropoli.com
- proloco-fagnanoolona.org
- la canzon milanesa
- Milanesiabella (Antologia de litteradura milanesa)
- I Maltrainsema (Musiga de la tradizion popolar in Milanes
- Accademia del dialett milanes - Sciroeu de Milan
- Circolo Filologico Milanese
- Ona serie de poesii in Milanes
- Alter informazion sora el Milanes