Dialett milanes
De Wikipedia
| Quest articol chì l'è assee ben faa |
| Milanees, Milanes, Milaneis (Milanes) | |
|---|---|
| Oltri denuminazión: | Meneghin |
| Parlaa in: | Itàlia |
| Región: | Europa |
| Parlant: | ?? |
| Ranking: | |
| Classificazión genétega: | Indo Europea Romanza |
| status ufizial | |
| Lengua ufiziala de: | Itàlia |
| Regulaa da: | Circolo Filologico Milanese |
| còdas de la lengua | |
| ISO 639-1 | |
| ISO 639-2 | roa |
| SIL | |
| videe anca: lengua | |
El Milanes (milanes, milanées, meneghin, meneghín) l'è ona varietaa de la lengova Lombarda parlada in de la citaa de Milan e in part de la sova provinzia.
In di contest italiano-parlant, el Milanes (comè la pupart d'olter varietaa lenguistegh parláa in di confin del Stáa Talian) a l'è ciamaa despess, de manera generica, on dialett. Chest l'è despess capii comè on dialett de l'Italian, vergott ch'a l'è mia el cas, de fatt. El Milanes e l'Italian hinn lengov different e hinn no mutoalment intelligibij. El Milanes l'è ona particolara (e de prestis) varietaa del Lombard parlada a ponent de l'Adda, intelligibil ai parlant d'olter varietaa Lombard, cont pussée fadiga de part de chi viv a levant. La spiegazion del fatt l'è che domà a partì de Napoleon la region l'è stada unida.
Comè tucc i olter dialett de la lengova Lombarda, el Milanes l'è ona lengova romanica del grôpp occidental, relata al Frances, Rumantsch, Occitan, Catalan, e, in mesura minor, a l'Talian e al Castejan.
Al dí d'incœu, el Milanes el gh'à nò de status offizial in Milan o in vargun olter sitt.
On bell poo de dizionari, varguna gramatica, literadura estesa e ona traduzion di Vanger hinn disponibij.
Cuntegnüü |
[Mudifega] Ortografia
In part a causa del status minga offizial del Milanes, pussee convenzion ortografegh hinn staa sviluppaa.
La pussee veggia anmò in us, e probabilment la pussee largament utilizzada, l'è la convenzion adottada de tucc i grand scrittor de la letteratura milanesa, di quai el pussee famos l'è 'l Carlo Porta. L'è tipich de chest sistema el trigraf oeu o œu, significant /ö/, come in Frances. El graf o ammett domà i lettur /ò/ o /u/, come in Occitan. El sòn /ó/ l'esist nò in del Milanés d'incoeu: questa trasformazion fonetega la par avègh avuu loeugh a l'inizzi del secol XIX (vardee: G.Sanga: ). A 'l se pò trovà anmò el son /ó/ in di paes arent a Milan, per paroll 'me quejcóss, vólt, ólter, ó, o per i verb che finissen per "oo", come presempi soo, gh'hoo, e quij al futur come ciaparoo, vidaroo,...
A bon cunt, chesta ortografia, purtròpp, a l'è bòna domà per el Milanes e i dialett vesin: per esempi, el saria etimologicament sbajaa scriv libro per el Ticines /'libru/, perchè la -u finala a l'è propi quella de la font latina volgara, e la vegn nò d'ona trasformazion de 'o' come in del suffiss milanes -zion. (Sanga, cit.) De manera analoga, el trigraf oeu/œu l'ammet nò d'utilizzazion in posizion atònica. Per esempi, en Milanes : mi troeuvi , però trovà (/tru'a/), quand in Bergamasch me tröe e tröà (/trö'a/).
Di convenzion fonetegh, che droeuven ü e ö inscambi de u e oeu hann tòlt pòst, principalment per evità confusion de lettura per i parlant alfabetizzaa in Talian.
[Mudifega] Ona comparazion cont el Talian
Gh'è inscì tant differenz intra'l Milanes e 'l Talian standard che i duu hin dur de paragonà. A bon cunt, la comparazion l'è fada natural per el fatt che i parlant Milanes hinn anca parlant Italian.
- El Milanes el gh'ha pussee vocaj del Talian: ö, ü, e a hinn present. Asca, el gh'è l'opposizion de quantitaa vocalega: parlà (infinitiv) l'è different de parlaa (participi). De manera analoga, pass e paas hinn different. Quella caratteristega chì l'è stressada a fond in de l'ortografia unificada.
- Al contrari del Talian, i paroll Milanes derivaa del Latin, perden la vocal final, (a manch che la parolla la finissa in "a")
- Pont, mur, dur, fosch Vs Talian Ponte, muro, duro, scuro.
- Lunna, roeuda, dura Vs Talian Luna, ruota, dura.
- I pronòmm soggett Milanes deriven generalment del dativ o del accusativ Latin, quand in Talian del nominativ. (E.g. "mi" - che l'è accusativ o dativ in Talian - in Milanes pò vess anca nominativ).
- Generalment la pronominalizzazion del soggett l'è obbligatòria, però questa caratteristega l'è dree a perdes sòtta la pression sintattega del Talian. La resist però a la 2a e 3a persona singular:
- te set (fr. tu es, it. sei )
- ti te set (fr. toi tu es, it. tu sei)
- La negazion l'è pòst-verbal (gh'è però de regordà che in de la forma scritta questa chì a l'è ona mudazion putòst recenta, del princippi del XIX secol, vist che despess el Carl Porta in di sò poesii el gh'eva anca la negazion pre-verbal):
- Te seet minga/nò (fr. tu n'est pas, eng. you are not, it. non sei, dt. du bist nicht)
- Mi a soo minga/nò (fr. je ne sais pas, eng. arch. I know not, it. non so, dt. Ich weiß nicht)
- El Gerundiv 'l ghe nò:
- Son dree a scriv (Talian: sto scrivendo)
- L'è dree a vegnì (Talian: sta venendo)
- La formazion del plural l'è sigmatega e nò vocalega come in Talian
- Tant paròll derivaa del Latin, vegnen del Tard Latin e hin different de quij Talian, per esempi:
- Sidell Vs. Secchio
- Serc Vs Cerchio
[Mudifega] Ona comparazion cont el Frances
Vun di loeugh comun pussee diffus sora el Milanes a l'è quell del sò vess compagn del Frances, a causa di dominazion forest d'Oltralp a Milan. 'Sta opinion l'è diffunduda anca perchè gh'hinn di paròll simel (come coeur = cœur; ò bloeu = bleu) e di sòn iguaj (come la oeu che l'è compagna de la eu francesa, ò anca la u, che l'è parnonziada in de l'istessa manera anca in Francia).
Ma quella opinion chì a l'è sbagliada: prima de tutt, i dominazion frances de Milan (la prima in del Renassiment; la segonda sòtta Napoleon) a hinn staa tròpp curt per avè poduu influenzà in manera inscì permanenta come se cred comunement el dialett milanes. Poeu, ovviament gh'hinn di paròll milanes de origin francesa, ma per la maggior part a hinn quij neologismi (compagn de armoar, giambòn, mersì...) che hinn comun anca a tanti alter lengov (anca l'Italian) e che gh'hann de vess recondòtt al period in del qual el Frances a l'eva la lengoa de la coltura e de la diplomazia, la lengoa che tucc i òmen cont ona certa istruzion e importanza gh'aveven de conoss e de parlà: a l'è staa inevitabil che on poo di paròll sien entraa in del parlà de ògni dì.
A propòsit de quest loeugh comun la gh'era ona filastròcca che la parlava d'on turista frances che a Milan el s'era trovaa a parlà cont on ortolan che 'l vendeva di nos:
- Frances: Comment s'appelent-ils? (come se ciamen?)
- Milanes: Se pelen nò, se schiscen
- Frances: Comment? (come?)
- Milanes: Coi man, coi pee, come te voeuret!
- Frances: Je ne comprends pas... (capissi minga...)
- Milanes: Se te voeuret minga comprài, lassa pur stà!
In tucc i cas, la vegn chì propòsta ona tabella de comparazion tra Latin, Frances, Milanes e Italian:
| Latin | Frances | Milanes | Italian |
| cor | cœur | coeur | cuore |
| ? | siège | seggia | sedia |
| ? | plafond | plafon | soffitto |
| habere | avoir | avè(gh) | avere |
| videre | voir | vedè | vedere |
| bibere | boir | bev | bere |
| pater | père | pader | padre |
| focus | feu | foeugh | fuoco |
| filius | fils | fioeu | figlio |
| esse | être | vess | essere |
| nasci | naître | nass | nascere |
| manus | main | man | mano |
| clavis | cléf | ciav | chiave |
| liber | livre | liber | libro |
| augellus | oiseau | usell | uccello |
| credere | croire | cred | credere |
| vox | voix | vos | voce |
| crux | croix | cros | croce |
| frigidus | froid | fregg | freddo |
| laxare | laisser | lassà | lasciare |
| canis | chien | can | cane |
| basiare | baiser | basà | baciare |
| deus | dieu | dio | dio |
| cum | - | con(t) | con |
| alter | autre | alter | altro |
| insula | île | isola | isola |
| vitrum | verre | veder | vetro |
| flumen | fleuve | fiumm | fiume |
| vetulus | vieux | vegg | vecchio |
| vulpes | goupil | golp | volpe |
| facere | faire | fà | fare |
| lactis | lait | latt | latte |
Se pò vedè donca come el Milanes, ma inscì tutta la lengua lombarda, el faga part minga del sistema lenguistich frances ò de quell italian: de fatt el Milanes e 'l gh'ha sì di caratteristich de tucc e duu i sistema, ma quest el succed anca cont alter lengov neolatinn. Se pò dì che 'l Lombard, e tutt i alter lengov gallo-italich sien di lengov a cavall tra i parlad italian e frances, a confin traj dò arei geografich, e che questa situazion de confin l'abbia portaa di caratteristich sia intermedi che originaj.
[Mudifega] Test d'esempi
De la Bibia, Luca 2, 1-7 (Version ingles: http://www.gnpcb.org/esv/search/?q=luke+2)
A podii chest test registraa per on parlant nativ Italian de Milan
Ortografia originala (asquas l'istess che la classica)
2:1 In chi dì là, on decrett de Céser Augùst l'ordinava che se fasess on censiment de tutta la terra. 2 Sto primm censiment l'è staa faa quand Quirini l'era governador de la Siria. 3 Tucc andaven a fass registrà, ciaschedun in la soa città. 4 Anca Giusepp, che l'era de la cà e de la famiglia de David, da la città de Nazareth e da la Galilea l'è andaa sù in Giudea a la città de David, ciamada Betlemm, 5 per fass registrà insèma a Maria, soa sposa, che l'era incinta. 6 Ben, pròppi intanta che se trovaven in quell sit, s'hinn compii per lee i dì de partorì. 7 L'ha mettuu al mond el sò primm, l'ha faa sù in di fass e l'ha miss giò in d'ona gruppia perchè gh'era minga de post per lor in la locanda. (Circolo Filologico Milanese, I Quatter Vangeli de Mattee, March, Luca e Gioann in dialett milanes, Milan 1995)
Ortografia unificada
2:1 In chi dí lá, un decrètt de Céser August l urdinava che se fasèss un censiméent de tüta la tèra. 2 Stu primm censiméent l è staa faa quaant Quirini l éra guvernaduur de la Siria. 3 Tücc andaven a fass registrá, ciaschedün in la súa citá. 4 Anca Giüsèpp, che l éra de la cá e de la famíglia de Davit, da la citá de Názareth e da la Galiléa l è andaa sü in Giüdéa a la citá de Davit, ciamada Betlèmm, 5 per fass registrá insèma a María, súa spusa, che l'éra incinta. 6 Bén, pròpi intanta che se truvaven in quèll siit, s'inn cumpii per lée i dí de parturí. 7 L'a mettüü al muunt el sò primm, l a faa sü in di fass e l a miss giò in d'una grüppia perchè gh'éra minga de pòst per luur in la lucanda.
[Mudifega] Esempi de comparazion tre l'ortografia classica con quella etimològica
Se pò anca comparà l'ortografia classica e l'ortografìa Hull in quest test del Tomas Grossi (La fuggitiva):
[Mudifega] Original (ortografia classica):
S'era settada in terra, col coo in man, e i gombet sui genoeucc: me ziffolava el vent in di cavij: demaneman che vegneva on quaj bôff, el me portava come ona vôs che vegna de lontan: la me pareva la soa vôs, alzava i oeucc, guardava intorna: ma l'è nott, l'è senza luna, e no se ved nagott. Ciami. Pedrin! Pedrin!. Nissun respond.
[Mudifega] Etimològica
- S'era setada en tèrra, col cau en maun, e egl gombed sugl genuogl: me zifolava el vent ent egl cavegl: demanamaun che vegneiva un quagl bof, el me portava come una voux che vegna de lontaun: ella me pareiva la soa voux, alzava egl uogl, guardava entorna: ma el es nuoit, el es senza luna, e no se ved negot. Clame. Pedrin! Pedrin!. Neissun respond.
[Mudifega] Vardii anca
- Ortografia classica
- Ortografia unificada, o urtugrafía ünificada.
- Lengua Padanesa
- Geoffrey Hull
[Mudifega] Pussee important scritur in lengua milanesa
- Gaitan Crespi
- Fabio Varese (Vares 1570- Milan 1630)
- Carl Maria Maggi (Milan 1630-1699)
- Carl'Antonio Tanzi (Milan 1710-1762)
- Domenico Balestrieri (Milan 1710-1780)
- Giusepp Parini (Bùsis, Brianza 1729- Milan 1799)
- Carl Porta (Milan 1775-1821)
- Tomas Grossi (Belan, Lecch 1790- Milan 1853)
- Emilio De Marchi (Milan 1851-1901)
- Carlo Bertolazzi (Rivolta d'Ada, Crema 1870- Milan 1916)
- Delio Tessa (Milan 1886-1939)
- Franco Loi (Genua 1930, el viv a Milan)
- Francesco Cherubini
- Tummaso Bordignun Pirlus