Dialett ticines

De Wikipedia
Va a: navegá, truvá
Lombart ocidental Chest artícul al è scrivüü in Ticinés, ortografía LSI
Flag of Canton of Tessin.svg


Ticines ()
Oltri denuminazión:
Parlaa in: Svizzera
Región: Europa
Parlant: ~300.000
Ranking:
Classificazión genétega: Indo-Europea

  Lengue rumanze
    Ocidentali
      Gallo-Rumanze
        Lombard
         Lumbard ucidental
            Ticines

status ufizial
Lengua ufiziala de:
Regulaa da: --
còdas de la lengua
ISO 639-1 --
ISO 639-2 roa
SIL lmo
videe anca: lengua

Cula paròla Ticines a sa inteend i dialett che i è parlaa in Tesin (vün dai 26 cantón svizzer) e in Mesulcina e Calanca (dó vall dal Canton Grison).

In realtà a parlum mia da na lingua, ma da n dialètt da la lengua Lumbarda.

Da na part a l'altra dal Canton a sa parla vari dialett e spéss i è anca veramént diferént vün da l altru: par esémpi i dialètt dala Leventina, dala Val da Blégn, dala Val Magia e dala Val Verzasca i è cunsideraa dialett lumbard alpin.
Vist che gh è tüta sta diferénza a sa parlarà sura tütt da chell püssée parlaa: ul dialett da Lügan.

In dal dialett ticines i è staa dubiaa par la prima völta in lengua lumbarda düü film american, ciuè Se ta cati ta copi e Düü testimoni scomod.

Cuntegnüü

[Mudifega] Carateristigh e variant

Wikiquote-logo.svg
«Il Ticinese, del pari che tutti i dialetti montani, varia non solo da valle a valle, ma da luogo a luogo, per modo che sovente nella valle istessa distìnguonsi di leggeri tre o quattro dialetti diversi ripartiti in parecchie varietà. Ivi la sola proprietà, che dir possiamo generale, consiste nella rozzezza delle forme e dei suoni; ma sì le une che gli altri vàriano all'infinito, sicchè ardua impresa sarebbe il contrassegnarli ed enumerarli»
(Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 11)

Besogna dì che 'l nom "tisines" el gh'ha una funziun suratüt pulitiga e 'l serviss a ciamà in d'un modu cumpagn tücc i parlà del Cantun: intant podum truvà una bela diferenza tra i dialet che se tröven a nord e a süd del Munt Scender: quei de sota (ciuè quei de la zona de Mendris e de Lügan), se sluntanen minga tant del mudel insübrigh central (ciuè quel de Milan, Brianza, Com, Lech, Vares); quei de sura inveci (dunca i parlà de Belinzona, de Lucarn e di vai) gh'han di carateristigh "alpinn", e hin el tisines ver e propi. Inultra i dialet de Lucarn e di vai Magia e Verzasca (che varden in direziun del Lagh Magiur) gh'han una sua inflüenza sura l'Alt Ussulan, intanta che quei de Belinzona e di vai de Bregn e Leventina hin ligaa a quei de la Mesulcina e de la Calanca e, in fund, anca un poo al Rumancc.
Tendenzialment, i dialet "tisines", cume 'l diseva anca l'abaa Pietro Monti in del 1841, cunserven di carateristigh püssee arcaigh respet ai dialet de la Lumbardia, püssee inflüenzaa di inuvaziun del Milanes (e dunca, de luntan, de l'Italian):

  • Despess i A tonigh se trasfurmen in E (sia avert che saraa), cume 'l che süced ancamò in del milanes pienta (e cume 'l che 'l sücedeva al dialet lüganes fina al Votcent).
    • Per vess o begna näss (per vess besogna nass).
  • El se cunserva el son dür de la Z, sparii a Milan tra el Ses'cent e 'l Setcent.
  • Al cuntrari del Milanes e de l'insübrigh central, la O sarada l'è ben püssee cunservada, anca in pusiziun atoniga.
  • Se dupera despess el prunom clitigh u/o per la terza persona singular maschil.
  • La schwa la tend püssee vers la pütost che a la E.
  • In d'una quai valada gh'è 'l plüral metafunetigh.
    • un rat, dü rät.
  • La S, denanz a alter cunsunant, despess la se prunüncia cume una SC, cumpagn de quel che 'l süced anca in del Cumasch, Laghee, Varesot e Verbanes.
  • In d'una quai zona, la Ö la se trasfurma in E sarada.
    • ins. fögh = tic. fégh.
    • ins. bögna = tic. bégna.
    • ins. ögg = tic. égg.
  • In de l'alta Val Leventina (ma minga dumà lì), la Ü la deventa una U.
  • L'articul determinativ el pò vess ul, ur, or, ol, er, el, al.

In ogni cas, cul passà del temp l'è nassüü una specie de dialet cumün, una koinè basada suratüt sül dialet de Lügan, la cità püssee granda e impurtanta del Cantun.

[Mudifega] Ortografia e prunüncia

I létri i sa prunüncia cumè l italian, ma:

  • A gh è in pü i són ö e ü
  • La s prima da n altra cunsunant a la sa prunüncia sc; ma prima da b, d, g, v la sa prunüncia sg (cuma la j francésa)
  • I cunsunant b, d, g, v' ala fin di paròll i sa prunüncia p, t, c (dulza), f. Esempi: viv sa dis viif
  • I vucai acentaa i pò vèss lungh u cürt cuma ad esempi par pés (lunga) o péss (cürta).
  • Na sóla n ala fin di paròll la sa dís cuma in "panchina". Cfr. man e Mann.
  • Ala fin di paròll c, g e sc i è sémpar dulz, se no sa scriv ch, gh e sch.
  • s'c al sa dís sc-c (quan che la c l'è dulza) e s'g l'è sg-g. Esempi: s'cepà (rompere) e s'giafón (schiaffo).

[Mudifega] Dialet dal Ticinees

[Mudifega] Esempi da dialet dal Votcent

[Mudifega] La parabula dal Fiö Trasun

  • Dialet da la Val Verzasca: Un omen ul gh'ieva düü fiö. El piü ponzel de 'sti düü u gess al pà: "Pà, dam er part der mè robe ch'a 'm vengg a mì!" e 'l pà u 'j dividè e de longh u 'gh dè 'r part. D'agnò a poich dì, el piü ponzel el se tirè el tut sot lüi e 'l se 'n giè da luntagn, dove 'l burdigò er sostanze malament con or bozerre.
  • Dialet da la Val da Bregn: Ün um o gh'eva doi fant. E r'ha dicc ol pü piscen de quilgg: "Oh, pà, dem ra part dra roba ch'o 'm toca!" e lü o gh'ha spartii ra roba. E 'd lì a poch, miss insema tücc cuss, ol fant pü piscen o l'è nacc viagiand 'n ügn pais luntagn, e là r'ha bütou ol facc sò vivend in bagurd.
  • Dialet da Locarn: On um a l'ha 'vüd düü fiö. E 'l piü giovan da custor o gh'ha dii al padar: "Pà, dem la mea part ch'a 'm toca!" e 'l padar o gh'ha fai fora i part. Da lì a poch dì, dop che l'ha metüü insema tütcoss, el fiö piü giovan o s'è toi sü e o 's n'è andai via luntan, e lì l'ha fai balà tütcoss in stravizzi.


Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1875, pag. 44, 46 e 47

[Mudifega] Una nuvela dal Bucasc

[Mudifega] Dialet da Locarn (e da la Val Verzasca)

Av disaroo donchia chie in di timp dur prim re de Cipru, dopu chie Gotifré de Bügliom l'ha fäcc sova 'r Tera Santa, l'è chiapitoo che r'üna femna polida de Guascogna l'è näcia a trovà 'r Santo Seporcro e, vignend indree, cand r'è büda a Cipro, l'è stäcia urtregiada da certi discrianzä. E lee, sbofferomnazzo, tüta marinconica de 'sta roba e sanz'un zich de cunsuraziom l'ha pansäcc de nà r'a cerchià sgiüstizia dar re; ma intramezz o gh'è stäcc dicc chie la traress via er fadighia, perchié lü l'era un umenazzu poch permaros e chie o s'an lassäva fä aicì lü e o vendichiava né quij de lü stess né quij dei älcc, anzi o 'j sustegneva: e ingora vüm che l'avess um poo de rabia o 's vendichiava e o 's sfughiava col fägn a lü. Sentend 'sta roba quela femna e sanza vess pussibru fä er vendeta, par pudè 'vègh um poo da pas l'ha pansoo de tuchiàl propi in du vivo der suva vita; e näcia piansgind denanz a lü, la gh'ha dicc: "El mè sciur, mì a vegni micia ar tova presenza par 'vègh sgiüstizia dei dispressi ch'i m'ha fäcc, perchiè a m'an speci gnanchia; ma, par 'vègh um poo 'd pas, mostrum tì ar manera de sufrìi cume tì quij chie 't vegn fäcc, e ignora a pudrò imprend ar manera de supurtà cun pazienza 'r mea disgrazia, chie o 'r sa ur Signor, se mì 'r pudess fàl, vuruntera 't daress ar mea, perchiè tì ti seet inscì bom de supurtài".
Ar re, fign ignora purtrom, squasi chie o 's dessedass, scumenzand da r'ingiüria fäcia a 'sta femna, chie l'ha vendichioo, l'è daventoo tremendo perseguitor de tücc chie contra r'unor der sò regnu quaicossa i fasess da quel dì inanz.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 628-629

[Mudifega] Dialet da Unsernon

Donca a geva che in di tiemp du prim re de Cipru, dopu la cunquista dla Tera Santa fada da Gotifré Bujon, una sciora de Guascogna l'è nada in pelegrinagg al Santu Sepolcru; e quand, nel turnà indree, l'è rivada a Cipru, a j'ha truväcc di baloss ch'a ghi ha fäcc di dispressi da vilan. Lii, 'sta povra femena, tuta sciagrinada, e nö pudend meghia dàss pas, la j'ha pensov da nà a lamentàss cul re; ma quichiün i ghi ha dicc che l'era fadeghia butada veia, perchè quel re l'era tantu rilassov e inscì un linecc che l'era meghia dumà incapazz da punì i tort de leit, ma con viltà vergognosa u 'n sufriva täncc ch'i 'gh feva a lui; tant che chissesseia ch'a ghi ess 'biuu di querel, u 'j sfugava cul fàgh quech dispet o insult. Quela femena, sentend inscì, e perdend vormai la speranza de vendicàss, par truvà un poo de refrigeri al sé dulor la s'è metuda in ment da ponsg i miseri da quel re. La s'è presentada donca piansgend da lui e la ghi ha dicc: "Scior, mei a vign meghia inanz a tei par utignì vendeta du dispressi ch'i m'ha fäcc; ma, par dàm sudisfazion, at pregh da insegnàm cumè ti fee a suportà quij ch'i m'ha dicc ch'i 't fa a tei: par ch'a pussa imparà da tei a tulerà u mié, che sa pudess, u 'l za 'l Signor sa te 'l daress vuluntiera, postu che ti siee un fachegn inscì brav."
U re, che fign alora l'era stov lent e pegrizios, cumè ch'u 's dessedass dal segn, u j'ha cumenzov a vendicà durament da l'ingiuria fada a quela femena, e pee l'è diventov un tremendo persegutor de tut quij che de depos d'alora i fava calcossa contro l'unor dla só curona.
ibidem, pag. 630-631

[Mudifega] Varda ach

[Mudifega] Ligam de föra

[Mudifega] Bibliografia

  1. LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
  2. Lurà, Franco: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendrisio-Chiasso 1987.
  3. Lurati, Ottavio: Dialetto e italiano regionale nella Svizzera italiana, Lugano 1976.
  4. Petrini, Dario: La koinè ticinese (Romanica Helvetica vol. 105), Bern 1988.
  5. VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugano / Bellinzona 1952.
  6. Piccolo Dizionario Illustrato Del Dialetto Dell'alta Leventina
Istrüment persunaj
Namespace

Variant
Azión
Navegazión
Arnes
Alter lenguv