Lengua lumbarda

De Wikipedia
(Rimandaa da Lombard)
Va a: navegá, truvá
Lombard Occidental Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard ucidental urtugrafia ünificada.


Per la lengua germanica sparüda in del VI secul, varda Lengua langubarda.
Lombard (lumbard, lumbaart)
Oltri denuminazión:
Parlaa in: Svízzera, Itàlia, Argentena (cità de Buenos Aires cantunada de Villa Lugano)
Región: Europa
Parlant: 3,5 milion (pressapoch)[1]
Ranking: ???
Classificazión genétega: Indo-Europea

 Italica
  Rumanza
   Italo-Western
    Western
     Gallo-Iberica
      Gallo-Romaanz
       Gallo-Italic
         Lumbard

status ufizial
Lengua ufiziala de: nissün pajis
Regulaa da: nissüna regulassion uficial
còdas de la lengua
ISO 639-1 -
ISO 639-2 roa
SIL lmo
videe anca: lengua


El lumbard (codes ISO 639-3 lmo) a l'è una lengua neulatina che la fa part de la fameja Gal-italica (o püssee precisament Galo-Rumanza-Cisalpena), una fameja che la furma un sistema linguistich diferent sia de quel talian che del Reto-rumanz.
La lengua lumbarda l'è parlada principalment in Svizera del süd (Tisin e i Grisun)e in Italia del nord (buna part de la Lumbardia e una quai area di regiun cunfinant, suratüt a est del Piemont). Anca se 'l talian l'è in gener druvaa cume lengua scrita in di arei induve che se parla lumbard, el lumbard l'è minga mütualment cumprensibil cul talian e 'sti dò lenguv i fan part de dü ram diferent de la pianta dala fameja linguistica rumanza.

El lumbard l'è staa censii da l'UNESCO cume lengua in pericul d'estinziun e de cunseguenza cume lengua da tutelà. I so dò variant principal hin quela ucidentala (o insübrica) e quela urientala, dò variant chi gh'han un bel poo de diferenz, e a gh'è di linguista che je cunsideran dò lenguv separaa.
I Stat talian e svizzer ricunussen nò i parlant de la lengua lumbarda 'me minuranza linguistica.

Strutüra Funulogica e Sintatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

I particular funulogich del lumbard hinn:

  • La palatizaziun di cumpless latin: CL- [kl] e GL- [gl] in c(i) [t͡ʃ] ,g(i) [d͡ʒ] (es. CLAMARE > ciamà, GLAREA > gièra);
  • L'evolüziun in ü [y] de la Ū latina (PLŪS > pü)
  • L'evolüziun in ö [ø] de la Ŏ latina in cert pusiziun (NŎVU > növ/nöf).

La presenza de quei dò vucal chì rutund (ciamaa anca "vucal türbaa") l'è cunsideraa vöna di carateristich principal de la lengua lumbarda, insema al piemuntes, al ligür e al emilian-rumagnöl. El lumbard l'è però diferent dal piemuntes perchè (i püssee variant) i gh'han no la vucal media central (la "terza vucal piemuntesa") e el gh'ha l’infinii de la prima cogniügazion che el finiss con à(r).

A diferenza de bona part di lenguv rumanz, tanti dialet lumbart ucidentai gh'han di upusiziun de quantità vucalica, p.es. paas [paːs] vs. pass [pas], ciapaa [ʧaˈpaː] vs. ciapá [ʧaˈpa]. Un'altra carateristica, rara in d'una lengua rumanza, l'è ch'i dröva tant i vèerp frasai idiumatich (custrüzziun vèerp particula), pü o men cume in Ingles i di alter leench germanich. P.es. trá, trá via, trá sü, trá fö(ra); mangiá, mangiá fö(ra). L'è una carateristica cumün a tanti dialet de alter lenguv galu-italich.

Pusiziun suciala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Segnal bilengu talian-lumbard a Suncin, int el Cremasch

Druvà el lumbard l'è staa a lungh stigmatizaa in di arei lumbardofun che puliticament fan part de l'Italia, però de solit l'è minga inscì in di arei svizer, induve che i varietaa linguistich lumbard lucai hin de solit püssee ben cunservaa e püssee vitai. Un quei prugrama de radiu e de televisiun in lumbaart l'è trasmetüü ucasiunalment da la Radio e televisiun svizzer de lengua taliana. L'istitüziun de ricerca püssee impurtanta che la lavura sü di dialètt lumbard l'è lucalizada a Belinzona, in Svizera (CDE - Centro di dialettologia e di etnografia, una istitüziun guvernativa cantunala). A gh'è nissüna istitüziun simila in Italia. In dal dicembër 2004 el CDE l'ha püblicaa el LSI, un diziunari in 5 volüm che 'l quata tüt i varietà lumbard parlaa in di arei svizer. Questa l'è per adess la risorsa sü la lengua lumbarda püssee impurtanta mai püblicada (püssee de 4,500 pagin e circa 57,000 parol cun püssee de 190,000 variant parlaa).

Ai völt, el termin 'lumbard' a l'è duvraa par referìss a una lengua cumün minga anmò esistent. El cuventa nutà che, in vargün cas, diferent varietà lumbard poden vess minga reciprucament inteligibil.

Divisiun e Variant Lenguistegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Division di dialet del Lumbard Ucidental. El lumbard uriental l'è int la zona marcada "LOR"

Dunca el lumbard l'è minga una lingua ünificada, ma l'è un isuglossa de dialett simel. Una distinziun impurtanta a l'è quela tra varieta ucidental (o Insüber) e uriental (o Urobich). La prima l'è parlada a ovest de l'Ada, l'altra a est e in de la Pruvincia de Cremuna. Se la prima la gh'hà cume dialet de referenza el Milanes, che'l gh'hà anca una sua storia leteraria, el segund inveci l'è püssee s'centraa.
In del Lumbard Ucidental fan part el Milanes, el Brianzöö, el Tisines, el Nuaresat, el Legnanes, el Cumasch, el Laghee e anca tant alter.
In quel uriental inveci gh'hin el Bergamasch, el Bressan, el Camünn, el Suresinès, el Cremasch e l'Òlt Mantuà.

Tüt i varietà parlaa in di arei svizer a hin ucidental, menter che in Italia se tröven sia di varietaa ucidental sia uriental in Italia. La varietà lumbarda cun la püssee antica tradiziun literaria a l'è 'l Milanes (la remunta al sécul XIII), però al dì d'incöö el Milanes a l'è staa surmuntaa asquas cumpletament del Talian. El termin Ticinees a l'è una denuminaziun cumprensiva per i varietà parlaa in Cantun Ticin (Svizera), menter la koiné Ticinesa l'è la koiné duvrada par i parlant da varietà lucal divergent del Cantun Tisin, de la Lumbardia o del Piemunt.

Un quai de dialet in del süd de la Lumbardia, cume el Paves o el Cremunes, gh'hnn però una classificaziun minga certa. Gh'è infat chi dis che sien dialet lumbard (el Paves dunca el sariss ucidental e 'l Cremunes inveci uriental) e chi inveci el sustegn che hin part de l'Emilian-Rumagnöl.

Leteradüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

El lumbard el gh'ha una leteradüra parecc antiga, a partì giamò dal XIII secul cun el lavur del Bonvesin de la Riva, che 'l scriveva int una varianta passada a la storia cume "Koiné lumbarda". In general, a partì dal XV secul, la leteradüra lumbarda la se pö divid intra uriental e ucidental, per via di cambiament funulogich che i du variant i hann sübii, e del so distacament cultüral per via de la division pulitega intra Dücaa de Milan e Repüblica de Venezia.

Leteradüra in lumbard ucidental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Exquisite-kfind.png Per savènn püssee, varda l'artìcul Letteradura milanesa.

La leteradüra principala in lumbard ucidental l'è quela scrivüda in milanes classegh, che a partì dai temp del Dücaa de Milan fin asquas a la metà del XIX secul l'eva cunsideraa la lengua/dialet de tüta l'Insübria[2] . Anca se la varianta de la cità de Milan l'eva quela de riferiment, i scritur i druvaven un lessich inrichii da parol mia necessariament né de Milan né de la zona che al dì d'incö la fa part de la sua pruvincia, e i lessicograf insübrich i ripurtaven vucabul e variazion funulogich specifich de parecc zonn insübrich che i henn parecc chilometer föra de Milan cità, fin a rivà per esempi int la zona laghee[3].

De tüta manera, gh'è stat e gh'è anmò di pueta e aütur che i scriven in lumbard ucidental ma i dröven mia el milanes classich[4]:

Leteradüra in lumbard uriental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Menter el lumbard ucidental l'ha truvaa una sua variant leteraria de riferiment in de la parlada de Milan, la situaziun leteraria urientala l'è stada, düranta i secui, püssee s'centrada: se pò dì che la leteradüra urientala l'abia vist almanch dò variant, quela de Bergum e quela de Bressa. Tra i aütur püssee antigh podum truvà Giuvann Bressan (in Bergamasch) e Galeazz di Urz (in Bressan).

Vocabulàre Lumbàrt Italià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Berg.

Vocabulàre Bergamàsch Italià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Vocabulàre Italià Bergamàsch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Cinema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Cinema in lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

I cinema prufessiunal in lumbard i henn ben poch. Al mument s'en cugnuss dumà trii:

Dubiagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  1. http://www.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20070420_00/testointegrale.pdf
  2. Giuseppe Banfi, Vocabolario milanese-italiano: ad uso della gioventù, Milan, 1857.
  3. Francesco Cherubini, Vocabolario Milanese-Italiano, Milan: Imp. Regia Stamperia, 1840-1843.
  4. lista ciapaa anca da indicaziun de La Vus de l'Insübria

Ligamm da föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]