Lenguv Rumanz

De Wikipedia
Va a: navegá, truvá
Lombard Occidental Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard ucidental urtugrafia ünificada.


Cartina di region induè che se parla una lengua rumanza

I Lenguv Rumanz j'hinn un ram de la familia indo-europea ch'el cumprenda tütt i lenguv che j'hinn 'gnüt giò dal latin, la lengua de la Ruma 'ntica. Gh'è püssè de 700 milion de gent ch'i parlen una lengua rumanza, principalment in di Americh, in Europa e in Africa, ma anca in d'una quaj regiun chi e la pr'el mond. I radis di lenguv rumanz j'hinn quej del latin vulgar (da vulgus, "popul" in latin), che l'era un suciulet sparpajaa per tütt i ter dl'imper e l'era parlaa dai suldaa, dai culoni e dai büteghè de l'imper. El se distinguiva dal latin classich, che l'era la lengua di class elevaa de Ruma, e l'era el dialett che se druvava per i scritt.

I lenguv rumanz püssee cunussüü hin quei che hin anca lenguv naziunai de vün o püssee paes, ciuè: Purtughes, Spagnö, Frances, Italian e Rumen.

Carateristigh di lenguv rumanz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Cartina di Lenguv Rumanz basaa sura criter struturaj e cumparativ

Diferenz principai cul Latin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

I lenguv rumanz in Europa: in verd scür i lenguv ucidentai, in quel püssee ciar i lenguv urientai. In russ la ligna La Spezia-Rimini (in veridà Carara-Senigaja) che la divid i dü grüp. In negher, la Rumània sumersa, ciuè i teritori induve se parlava una lengua neulatina sparida.

I lenguv rumanz muderni gh'han vari diferenz cul latin classigh:

  • Manchen i declinaziun (föra del Rumen). Bona part di parol di lenguv rumanz vegnen del cas acüsativ latin.
  • El manca el gener neuter: a gh'è poch eceziun, ciuè 'l Rumen e 'l Napulitan, ultra a un quai plüral italian (muro > muri/mura; braccio > bracci/braccia; ginocchio > ginocchi/ginocchia; ecc.) e i prunom neuter de l'Italian, del Spagnö e del Purtughes.
  • Vegnen dupraa i articul.
  • Hin nassüü temp e möd verbai növ, cumpagn del passaa prossim e 'l cundiziunal.
  • I verb vess e avè vegnen dupraa 'me ausiliar per i temp verbai cumpost (föra del Purtughes, che per esempi el gh'ha un temp derivaa del pücheperfet latin).

Diferenz principai trai lenguv rumanz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Una visiun d'insema di grüp lenguistigh interiur di lenguv rumanz

La lengua rumanza püssee vesina al rumanz l'è 'l Sardagnö, che a causa de la sua pusiziun isulada el gh'ha avüü poch mudifigh düranta i secul. Un'altra variant multu cunservativa l'è 'l Tuscan. I lenguv püssee inuvativ hin i lenguv d'oïl, in del nord de la Francia, per la sua pusiziun de cunfin cunt el mund germanigh. El Rumen l'è una sorta de sintesi tra una bas forta latina e element inuvativ albanes, grech, slav e türch.

El latinista italian Massimo Pei l'ha marcaa in quel möd el gradu de variaziun di lenguv rumanz respet al latin:

  • Sardagnö: 8%
  • Tuscan > Italian: 12%
  • Spagnö: 20%
  • Rumen: 23,5%
  • Ucitan: 25%
  • Purtughes: 31%
  • Frances: 44%

Una distinziun impurtanta da fà l'è quela tra rumanz insülar (el Sardagnö) e quel cuntinental. Quest chì l'è spartii in dü toch principai: el rumanz ucidental e 'l rumanz uriental.
De norma el prim el gh'ha el plüral sigmatigh (che 'l finiss in /s/) e 'l segund inveci el ghe l'ha vucaligh (che 'l finiss in /i/). A bun cünt besogna savè che i lenguv del nord Italia (el grüp galuitaligh, el venet e l'istriota), che fan part del grüp ucidental, gh'han despess un plüral vucaligh e mai sigmatigh. Quela roba chì la süced a volt anca in Furlan (che 'l gh'ha di parol che finissen in /i/) e in del Rumancc (che 'l gh'ha di parol che finissen in /a/). Inultra in del Frances la /s/ la sent asquas pü.

  • Plüral vucaligh: italian, curs, sicilian, venet, galuitaligh, rumen, istriota, dalmatigh.
  • Plüral sigmatigh: purtughes, spagnö, catalan, sardagnö, frances, furlan, ladin, rumancc.

Mapa di lenguv rumanz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Tavula de cunfrunt tra vari lenguv rumanz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Chì de sota la ven pruposta l'istessa frase prima in Latin e pö in d'un quai parlà rumanz da ovest a est.

  • Latin: Illa claudit semper fenestram antequam cenat.
    • Purtughes antigh: Ela encerra sempre a janela antes de cear.
    • Purtughes: Ela fecha sempre a janela antes de jantar.
    • Sarvarian: Eia siampri ciarra la finiastra antis di cenari.
    • Galizian: Ela fecha sempre a xanela/fiestra antes de cear.
    • Estremegn: Ella sempri afecha la ventana antis de cenal.
    • Astürian: Ella pieslla siempre la ventana/feniestra enantes de cenar
    • Leunes: Eilla pecha siempre la ventana primeiru de cenare.
    • Mirandes: Eilha cierra siempre la bentana/jinela atrás de jantar.
    • Spagnö: Ella siempre cierra la ventana antes de cenar.
    • Giüdee-spagnö: Eya siempre serra la ventana antes de senar.
    • Muzarab: *"Èlla cloudet sempre la fainestra abante de cenare".
    • Aragunes: Ella tranca/zarra siempre la finestra antes de zenar.
    • Catalan: Ella sempre tanca la finestra abans de sopar.
    • Ucitan: Ella barra sempre/totjorn la fenèstra abans de sopar.
    • Frances: Elle ferme toujours la fenêtre avant de souper/dîner.
      • Magoua: (Elle) à fàrm toujour là fnèt àvan k'à manj.
      • Maurizian: Li touzur pou ferm lafnet avan (li) manze.
    • Nurman: Lli barre tréjous la crouésie devaunt de daîner.
    • Gallo: Ol terjou la couésée avant qe de hamer.
    • Picard: Ale frunme tojours l' creusée édvint ed souper.
    • Valun: Elle sere todi li finiesse divant di soper.
    • Francucuntees: Lèe çhioûe toûedge lai f'nétre d'vaïnt loù dénaie.
    • Burbunes: Alle farme terjou la croisée devant de souper.
    • Burgugnun: All farme tôjor lai fenétre aivan de dîgnai.
    • Arpitan: Le sarre toltin/tojor la fenétra avan de sopar.
    • Rumancc: Ella serra/clauda adina la fanestra avant ch'ella tschaina.
    • Ladin: Ëra stlüj dagnora la finestra impröma de cenè.
    • Sulander: La sèra sempro/sèmper la fenèstra prima/danànt da cenàr.
    • Nones: Ela la sera semper la fenestra inant zenar.
    • Furlan: Jê e sere simpri il barcon prin di cenâ.
    • Venet: Eła ła sara sempre la fanestra vanti de disnar.
    • Trentin uriental: Èla la sera sèmpre la finèstra prima de zenàr.
    • Lumbard uriental: Lé la sèra sèmper sö la fenèstra prìma de senà.
    • Lumbard ucidental: Lee la sara semper sü la fenestra inans de disnà
    • Emilian piasentin: Lee la sära sëimpar sö la finestra prima da disnä
    • Emilian bulugnes: Lî la sèra sämper la fnèstra prémma ed dsnèr.
    • Rumagnö fanes: Lìa chìud sèmpr la fnestra prema 'd c'nè
    • Piemuntes: Chila a sara semper la fnestra dnans ëd siné.
    • Piemuntes canaves: Chilà a sera sémper la fnestra doant ëd seinar.
    • Ligür: A særa senpre o barcon primma de çenâ.
    • Tuscan: Ella la hiude sèmpre la finèstra pria ddi scenare.
    • Italian: Ella chiude sempre la finestra prima di cenare
    • Curs cismuntan: Ella chjude sempre u portellu primma di cenà.
    • Curs ultramuntan: Edda chjudi sempri u balconu prima di cinà.
    • Sassares: Edda sarra/tanca sempri lu balchoni prima di zinà.
    • Galüres: Idda ciudi sempri lu balconi prima di cinà.
    • Italian central: Essa cchiude sèmpre la finéstra pprima de ccenà.
    • Rumanesch: Quélla chiude zèmpre 'a finéstra prima de magnà
    • Napulitan: Essa 'nzerra sempe 'a fenestra primma 'e magnà.
    • Salentin: Edda chiuti sempri la fineštra mprima cu cena.
    • Calabres: Idda sempi chiudi a finestra ant'a cina
    • Sicilian: Idda chiudi sempri la finestra avanti ca cena.
    • Sardagnö: Issa serrat semper sa bentana antes de chenare.
    • Istriota: Gila insiera senpro lo balcon preîma da senà.
    • Arumanian: Ea nkidi totna firidi ninti di tsinâ.
    • Rumen: Ea închide totdeauna fereastra înainte de a cina.

Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]