Furlan
Da Wikipedia.
| Cheest artícul al è scrivüü in koiné uçidentala, urtugrafía ünificada. |
| Furlan (furlan) | |
|---|---|
| Oltri denuminazziun: | marilenghe |
| Parlaa a: | Itàlia (Pruincia de Üdin, Pruincia de Purdenon, Pruincia de Gurizia (Punent de l'Isonz), int una quaj zona de l'ex mandament de Portogrüar int la Pruincia de Venezia) |
| Regjun: | Europa |
| Parlaant: | 600.000(pü o meno) |
| Ranking: | ??? |
| Classificazziun genética: | Indo-Europea Italica |
| status uficiaal | |
| Lengua uficiala de: | ricunussüü da Stat talian cun la legg 482/1999 |
| Regulaa par: | Osservatori Regjonâl de Lenghe e de Culture Furlanis |
| còdas da la lengua | |
| ISO 639-1 | - |
| ISO 639-2 | frl |
| SIL | fur |
| videe anca: lengua | |
Ul furlan al è una lengua rumànica da la fameja di lengui rétich, che a l'è parlada suratütt intal Friuul, ma anca via pal muunt. Ai vöölt al ven cjamaa ladin urientaal, perchè al gh'a diveers puunt in cumün cul Ladin; seguunt la teuría püsee açetada, al s'è desvilüpaa d'un manera independeent cul passà dal teemp, sota l'influenza di lengui intorna al Friuul (talian, tudesch, sloven, vénet). Al esiist anca di puunt in cumün cul Rumantsch, parlaa intal cantun Grisgjun in Svízzera. Seguunt di stüdiuus da prestisi, a gh'è una süstanziala ünitaa da sti trè lengui, tra da luur e anca cul lumbaart. (G.Hull, the linguistic unity of northern Italy and Rhaetia).
Cuntegnüü |
[Mudifica] La storia
I primm fuurm da furlan a nàssen prubabilmeent intorna a l'an 1000, ma par vidé i primm esempi da leteratüra al büsögna spetà finn al Treseent, cura che la comenza la puética dal "Piruc myo dolz inculurit" e òltar œvar da géndar amuruus. In la suva œvra "De vulgari eloquentia I, 11" Dante Alighieri, descriveent i diveers lengui da l'Italia, al porta cuma esempi dal furlan la espressiun ‘Ce fastu?’. Intal XVI secul, al pueta Ermes da Colorêt e di òltar a créen di œvar in dúe anca la vita da ogni dí la ven mía lassada da paart. Ul XIX secul al è un períudi che al vett la creazziun da un bell puu da puesía e prœsa; i autuur püssee famuus a inn Pieri Zorut (ul sò capulavuur al è "Plovisine") e Catarine Percût.
Da la fin dal 1800 al è anca ul primm vucabulari furlan, sctivüü gjo dal abaa Jacopo Pirona. Intal XX secul ul furlan al sembrava destinaa a sparí int un zicch da teemp; inveci, malgraa che i personn parlaant furlan a síen diminüii un bell puu, la lengua a l'è ancamò viva e la ven duvrada in tanti arei. Un graant lavurà al è staa faa sü dal Graziadio Isaia Ascoli, un famuus linguista che al a jütaa la difesa da la lengua; al cuventa anca recurdà la figüra dal Pier Paolo Pasolini, che al a scrivüü di puesii in furlan e al a daa una man sü la quistiun da la forma standard dal furlan.
[Mudifica] In dúe sa parla furlan
Ul furlan, in acòort a i ültim stimm, al è parlaa da püssee u maanch 600.000 personn intal Friuul stòrich, e in particülaar int i prunveenz da Gurize, Pordenon, Udin e intal mandameent da Puart in Pruvincia da Venexia. Chí da sota a gh'è la lista cumpleta di cumün:
- I cumün da la Pruvincia da Udin: Dael, Damâr, Dimpeç, Acuilee, Darte, Dartigne, Atimis, Bagnarie, Basilian, Bertiûl, Bicinins, Bordan, Buie, Buri, Cjamin da Codroip, Cjampfuarmit, Cjamplunc, Cjarlins, Cjassà, Cjasteons da Strade, Cjavaç, Çurçuvint, Çarvignan, Cjopris e Viscon, Scluse, Cividaa, Codroip, Colorêt da Montalban, Comelians, Cuar da Rosacis, Cosean, Dignan, Dogne, Enemonç, Faedis, Feagne, Flumisel, Flaiban, Forgjarie, For da Avoltri, For Disore, For Disot, Glemone, Gonars, Tisane, Lauc, Listize, Lignan, Liussûl, Magnan, Maian, Malborghet, Manzan, Martignà, Merêt da Tombe, Mueç, Muimans, Montenârs, Mortean, Morùs, Muçane, Nimis, Osôf, Davâr, Pagnà, Palaçûl, Palme, Paluce, Pasian da Praa, Paulâr, Pavie, Pucinie, Pontebe, Porpêt, Paulêt, Puçui, Pradaman, Praa, Prissinins, Premariâs, Preon, Prepot, Ruvigne, Ravasclêt, Raviei, Reane dal Roiâl, Remanzâs, Resiute, Rigulaa, Rivis d'Arcjan, Rivignan, Roncjis, Rude, Sant Denêl, Sant Zorç da Noiâr, Sant Zuan dal Nadiinn, Sante Marie la Lungje, Sant Vît da Tor, Sant Vît da Feagne, Sauris, Sedean, Soclêf, Sudri, Talmasinns, Tapoian, Tarcint, Tarvis, Tavagnà, Teôr, Tierç, Tumieç, Torean, Tor da Zuin, Trasaghis, Trep da Cjargne, Treppo Grant, Tresesin, Trivignan, Udin, Vildivar, Vençon, Verzegnis, Vile da Cjargne, Vile Visintine, Visc e Zui.
- I cumün da la Provincia da Gurize: Caprive, Cormons, Dolegne dal Cuei, Fare, Gurize, Gardiscje, Marian, Migjee, Monfalcon,Roncjis dai Legionârs Morâr, Mosse, Romans dal Lusinç, Sagraa, Sant Lurinç dal Lusinç, Viles.
- I cumün da la Provincie da Pordenon: Andreis, Darbe, Darzin, Davian, Barcis, Budoie, Cjasarse, Cjistielgnûf, Cjavàs, Claut, Clausêt, Cordenons, Cordovaa, Fane, Fontanefrede, Frisanc, Manià, Midun, Montreâl, Morsan da Ocjis, Pinçan, Polcenic, Pordenon, Sant Zorç da Richinvelde, Sant Martin da Voleinn, Sant Quarin, Sant Vît dal Tiliment, Secuals, Siest, Spilimberc, Tramonç Disore, Tramonç Disot, Travês, Voleinn, Vît, Vivâr, Çopule.
[Mudifica] In giir pal muunt
Ul furlan al ven parlaa anca in un bell puu da paees, che a inn-a-staa meta da emigrazziun finn ai agn ’60; i cumünitaa püssee graand da emigraant furlan sa trœven in Cànada, Austràlia, Argentina, Brasiil, Statt Ünii d'América e Südàfrica. In taanc sitt a l'è ancamò impurtaant l’azziun dai Fogolârs furlans, che a cérchen da mantegní un cuntatt cul Friuul e cun la suva lengua.
[Mudifica] Ul Pader Noster furlan
Pari nestri, che tu sês tai cîl,
ch’al sedi santificât il to non,
ch’al vegni il to reàm,
che sedi fate la tô volontât,
come in cîl, cussì in tiere.
Dànus vuê il pan che nus covente,
e perinus jù i nestris debiz,
come che nô ur ai parìn jù ai nestris debitôrs.
E no sta molânus te tentazion,
ma libèrinus dal mâl, amen.


