Furlan

De Wikipedia

Lumbaart ucidentaal Cheest artícul al è scrivüü in koiné uçidentala, urtugrafìa ünificada.
Wikiquote-logo.svg
«Che tu crèssis, mari lenghe

sane fuarte se Dio ’ûl, che tu slàrgis la tô tende

su la Ciargne e sul Friûl. »
(Il cjant de Fiologjiche)
Furlan (furlan)
Oltri denuminazión: marilenghe
Parlaa in: Itàlia (Pruincia de Üdin, Pruincia de Purdenon, Pruincia de Gurizia (Punent de l'Isonz), int una quaj zona de l'ex mandament de Portogrüar int la Pruincia de Venezia)
Región: Europa
Parlant: 600.000(pü o meno)
Ranking: ???
Classificazión genétega: Indo-Europea

 Italica
  Rumanza
   Reto-rumanz
    Furlan

status ufizial
Lengua ufiziala de: ricunussüü da Stat talian cun la legg 482/1999
Regulaa da: Osservatori Regjonâl de Lenghe e de Culture Furlanis
còdas de la lengua
ISO 639-1 -
ISO 639-2 frl
SIL fur
videe anca: lengua
Wikipedia
Cunsültee la edizziun də la Wikipedia in Furlan
Bandera_Furlana


Ul furlan al è una lengua rumànica da la fameja di lengui rétich, che a l'è parlada suratütt intal Friuul, ma anca via pal muunt. Ai vöölt al ven cjamaa ladin urientaal, perchè al gh'a diveers puunt in cumün cul Ladin; seguunt la teuría püsee açetada, al s'è desvilüpaa d'un manera independeent cul passà dal teemp, sota l'influenza di lengui intorna al Friuul (talian, tudesch, sloven, vénet). Al esiist anca di puunt in cumün cul Rumantsch, parlaa intal cantun Grisgjun in Svízzera. Seguunt di stüdiuus da prestisi, a gh'è una süstanziala ünitaa da sti trè lengui, tra da luur e anca cul lumbaart. (G.Hull, the linguistic unity of northern Italy and Rhaetia).


Cuntegnüü

[Mudifega] La storia

I primm fuurm da furlan a nàssen prubabilmeent intorna a l'an 1000, ma par vidé i primm esempi da leteratüra al büsögna spetà finn al Treseent, cura che la comenza la puética dal "Piruc myo dolz inculurit" e òltar œvar da géndar amuruus. In la suva œvra "De vulgari eloquentia I, 11" Dante Alighieri, descriveent i diveers lengui da l'Italia, al porta cuma esempi dal furlan la espressiun ‘Ce fastu?’. Intal XVI secul, al pueta Ermes da Colorêt e di òltar a créen di œvar in dúe anca la vita da ogni dí la ven mía lassada da paart. Ul XIX secul al è un períudi che al vett la creazziun da un bell puu da puesía e prœsa; i autuur püssee famuus a inn Pieri Zorut (ul sò capulavuur al è "Plovisine") e Catarine Percût.

Da la fin dal 1800 al è anca ul primm vucabulari furlan, sctivüü gjo dal abaa Jacopo Pirona. Intal XX secul ul furlan al sembrava destinaa a sparí int un zicch da teemp; inveci, malgraa che i personn parlaant furlan a síen diminüii un bell puu, la lengua a l'è ancamò viva e la ven duvrada in tanti arei. Un graant lavurà al è staa faa sü dal Graziadio Isaia Ascoli, un famuus linguista che al a jütaa la difesa da la lengua; al cuventa anca recurdà la figüra dal Pier Paolo Pasolini, che al a scrivüü di puesii in furlan e al a daa una man sü la quistiun da la forma standard dal furlan.

[Mudifega] In dúe sa parla furlan

Ul furlan, in acòort a i ültim stimm, al è parlaa da püssee u maanch 600.000 personn intal Friuul stòrich, e in particülaar int i prunveenz da Gurize, Pordenon, Udin e intal mandameent da Puart in Pruvincia da Venexia. Chí da sota a gh'è la lista cumpleta di cumün:

[Mudifega] In giir pal muunt

Ul furlan al ven parlaa anca in un bell puu da paees, che a inn-a-staa meta da emigrazziun finn ai agn ’60; i cumünitaa püssee graand da emigraant furlan sa trœven in Cànada, Austràlia, Argentina, Brasiil, Statt Ünii d'América e Südàfrica. In taanc sitt a l'è ancamò impurtaant l’azziun dai Fogolârs furlans, che a cérchen da mantegní un cuntatt cul Friuul e cun la suva lengua.

[Mudifega] Ul Pader Noster furlan

Pari nestri, che tu sês tai cîl,
ch’al sedi santificât il to non,
ch’al vegni il to reàm,
che sedi fate la tô volontât,
come in cîl, cussì in tiere.
Dànus vuê il pan che nus covente,
e perinus jù i nestris debiz,
come che nô ur ai parìn jù ai nestris debitôrs.
E no sta molânus te tentazion,
ma libèrinus dal mâl, amen.

[Mudifega] Vardee anca

[Mudifega] Ligamm da fö