Dialet laghee

De Wikipedia
Va a: navegá, truvá
Lombard Occidental Quela vus chì a l'è scrivüda in laghee urtugrafia muderna.



Laghee ()
Oltri denuminazión:
Parlaa in: Italia
Región: Europa
Parlant: ~300.000
Ranking:
Classificazión genétega: Indo-Europea

  Lengue rumanze
    Ocidentali
      Gallo-Rumanze
        Lombard
         Lumbard ucidental
            Laghee

status ufizial
Lengua ufiziala de:
Regulaa da: --
còdas de la lengua
ISO 639-1 --
ISO 639-2 roa
SIL lmo
videe anca: lengua


El laghee a l'è un insema de dialett dela famiglia del Lumbard ucidental dela lengua Lumbarda che ienn parlaa süla riva ucidental del lagh de Comm.

Dunca i dialett ienn parecc e pitost diferent vün de l'oltru, a segunda di paes o di vall. El gh'è sumea un poo al dialett cumasch e al dialett ticines, però di volt la diferenza a l'è propi tanta, per esempi cul cavargnon che se parla in Val Cavargna o cul muncecch che se parla sü sura a Dongh.

Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Lum. uc.

Se cunsiderum el Milanes cume variant principal del Lumbard ucidental, poden vess truvaa vari diferenz tra la parlada meneghina e 'l Laghee (variant de Mezzegra).

  • Una quai a la diventa o: per esempi, óltru, cóld, mólta, sólta inscambi de alter, cald, malta, salta.
  • Una quai ü la diventa ö: per esempi, föm, piöm, , vön, löna inscambi de füm, piüm, , vün, lüna.
  • Müden i acent sü una quai o: per esempi, suta, mórt, vólta, sfrós, dóna, gió inscambi de sòta, mòrt, vòlta e sfròs, dòna e giò.
  • Presenza de la partisela prunuminala i denanz a la terza persona plürala di verb: i sann, i gh'hann, i henn inscambi de sann, gh'hann e hinn.
  • Negru, sempru, vedru, libru e óltru inveci de negher, semper, veder, liber e alter.
  • Azión, televisión e sezión inveci de asiùn, televisiùn e sesiùn.
  • Sc'tremizzi, drizz, sénza e giazz inveci de stremissi, driss, sénsa e giass.
  • Culù e pesc'cadù inveci de culùr e pescadùr.
  • Sc'cultà, sc'cund, sc'capà inveci de scultà, sgund e scapà.
  • , , ché, basén, maténa, méa inveci de , , chì, basìn, matìna e minga.
  • Rüà e bücér inveci de rivà e bicér.
  • Presenza de arcaisem in di verb: crumpà, inveci de cumprà, andà.

I verb (a Mezzegra)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • Indicativ present: mé sun, té te seet, lü l'è, nön sem, violtri sii, lur i hen.
  • Indicativ imperfet: mé seri/sevi, té te seret/sevet, lü l'era/eva, nön serum/sevum, violtri seruv/evuv, lur i eren/even.

Verb avègh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • Indicativ present: mé gh'hoo, té te gh'eet, lü el gh'ha, nön gh'em, violtri gh'avii, lur i gh'han.
  • Indicativ imperfet: mé gh'eri, té te gh'eret, lü el gh'era, nön gh'erum, violtri gh'eruv, lur i gh'eren.

Verb andà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • Indicativ present: mé voo, té te veet, lü el va, nön vem/nem, violtri nii, lur i van.
  • Indicativ imperfet: mé navi, té te navet, lü el nava, nön navum, violtri navuv, lur i naven.

Esempi de laghee de la zona de Dongh del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Una parabula[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Un om el gh'eva düü fiö.
E 'l püssee penin de lur el dis al pà: "Pà, dam el fat mè!" e 'l pà el gh'ha spartii la roba.
E de lì a poch dì, el fiö püssee penin, faa sü fagot, l'è andaa a girà in d'un paies luntan, induvè l'ha mangiaa tüt el fat sò menand vita cativa.
E dopu che l'ha spendüü tüt el fat sò, una carestia fiulona la s'è fada sentì in quel paies, siché lü l'ha scumenzaa a patì la fam.
E l'ha tolt sü a metes al servizzi de un padron de quel sit, che l'ha mandaa in di sò lögh a cürà i purcei.
E lü el cercava d'impienì el butasc dei giand che mangiavan i purcei, ma nessün ghe ne dava.
Inlura, pensand ai sò cas, l'ha dii: "Oh, che mota de giurnad del mè pà gh'han del pan a despressi, e mì crepi de la fam!"
Mi tujaroo sü e anderoo del mè pà e ghe disaroo: Pà, mì hoo falaa contra el ciel e inanz a tì.
E meriti minga de vess ciamaa tò fiö: dam un post de tò famej".
Lü donca l'ha tolt sü e l'è vegnüü dal sò pà: e lü, quand l'era ancamò de luntan, el sò pà l'ha vedüü e ghe n'ha 'vüü cumpassion e l'ha curüü e 'l ghe s'è bütaa al col e l'ha basaa.
E 'l fiö el gh'ha dii: "Pà, mì hoo falaa contra 'l ciel e inans a tì; e meriti minga de vess ciamaa tò fiö".
Ma el pà l'ha dii ai sò servitur: "Tuvii scià el vestii de la festa, e metìghel sü, e metìgh dent un anel al dit e metìgh sü i scarp!
E menee scià el vedel ingrassaa e cupél; e majem, e fem una sceriada;
perchè 'stu mè fiö l'eva mort, e l'è risüscitaa; l'eva perdüü, e l'em truvaa". E s'hin metüü a fà festa cumè.
Inlura el sò fiö püssee grand l'eva föra in di lögh; e vegnend indree, quand l'è staa arent a cà, l'ha sentii a sunà e a balà.
E, ciamaa vün di servitur, l'ha dumandaa cusa vurevula dì quela roba.
E lü el gh'ha dii: "El tò fradel l'è turnaa a cà, e 'l tò pà l'ha mazzaa el vedel ingrassaa perchè l'ha quistaa ancamò san e salv".
Ma lü l'ha faa caprizzi e l'ha minga vulüü andà dent. Donca el sò pà l'è vegnüü föra e la pregava de andà dent.
Ma lü respundend l'ha dii al pà: "Vitel lì, giamò tanci an mì te servissi, e gnanca una volta hoo disubedii ai tò orden; e pö mai te m'heet daa un cavret per stà alegher insema ai mè amis.
Adess mò che 'stu tò fiö, che l'ha majaa tüta la tua roba cui bagasc, l'è turnaa a cà, tì te gh'heet mazzaa el vedel ingrassaa".
E lü el gh'ha dii: "Fiö, tì te seet semper insema a mì, e tüta la roba mia l'è tua;
Dunca besugnava fà festa e stà alegher, perchè 'stu tò fradel l'eva mort e l'è resüscitaa; l'eva perdüü e 'l s'è truvaa".
Pietro Monti, Vocabolario dei dialetti della città e della diocesi di Como, 1841, pag. 417-418

Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Donca mì disi che in di temp del re de Ziper, dopu che Gufred de Büjon l'ava ciapaa Tera Santa, l'è sücedüü che 'na bona sciura de Guascogna a l'è nada in pelegrinagg al Sant Sepulcher; in del turnà a cà, quand l'eva rüvada a Ziper, ona manega de lifroch vilan i l'han tolta a perzipità. Lee la se ne casciava, e no pudend fà passà el magon, l'ha pensaa de nà del re a met giò quarela; ma quaighedün i gh'han dii che l'eva fiaa traa via, che quel re l'eva 'n por tabalöri che, inscambi de vendicà i olter, el mandava giò quii balussad che ghe faven anca a lü; e inscì tücc quii che ghe l'aveven sü con lü i se n'impagaven fasendeghen 'na quaivüna. Quela sciura, quand che l'ha sentüü inscì, desperand de utegn vendeta, tant per cunsulàss on zich, l'ha pensaa de casciàghela a quel re, e fàl nicorgg che l'eva 'n biciulan; e, tüta caragnenta, la ghe s'è presentada e gh'ha dii: "O sciur, mé vegni minga scià a pregàt de vendicàm de quii balussad che hoo patii, ma inscambi te preghi de 'nsegnàm coma te feet mò mai a ciapàt sü mocc mocc quii che te fan a té, e inscì, imparandel de té, poda anca mé ciapàm in pas i mè fastidi; che, se 'l pudess, le sa el Signur come i bütaress tücc vuluntera adoss a té, che t'i suportet inscì cucc e cuntent".
El re, che infina alura l'eva staa 'n margnach indurmentaa, el s'è dessedaa fö; e scumenzand l'ha vendicaa i birbunad che l'ava patii quela pora sciura, e pö el s'è metüü a fàla pagà salada a tücc quii che fasessen vergot contra de lü e del sò unur.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 184-185

Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Pagin in laghee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]