2012

ATENZIUN: quela pagina chì l'è scrivüda in püssee d'una variant del Lumbard
ÒCIO, che chèla pàgina ché l'è scrìcia 'n piö manére de Lumbàrt

'Se l'è sücess

• In del 2012, cunt el titul de Düü Testimoni Scomod, l'è surtii la versiun in Lumbard, cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana) del cinema de rid Someone like it hot (A quaivün el ghe pias cald) con Marilyn Monroe, Jack Lemmon e Tony Curtis e diregiüü del Billy Wilder in del 1959.

Genar

La Costa Concordia sbièza e pogiàda zó sö l'ìzola del Giglio

• 1 de genar: abuliziun de la pena de mort in Letonia.
• 13 de zenér: la và a fónt, dòpo ès fìnìda sö öna sèca apröf a l'ìzola del Giglio (pruìnsa de Grosseto), la Costa Concordia, naf de crocéra de la Costa Crociere. I mör 30 persùne.
• 16 de genar: la finiss la cundana del giurnalista ed ex cap de Lotta Continua Adriano Sofri, che l'era in presun perchè ritegnüü el mandant de quei che aveven cupaa el cumissari Luigi Calabresi in del 1972.
• 22 de genar: in Cruazia la gent la scerniss cunt un referendum, cunt el 67,7% di SÌ, d'entrà in la ÜE.
• 23 de genar: in Libia, di suldaa fedei al vegg regim de Gheddafi cunquisten la cità de Bani Walid e pö tachen anca Bengasi.
• 24 de genar: l'Üniun Eurupea la fa un embargu cuntra l'Iran, cul dì che la cumprarà pü el sò petroli fina a quand l'Iran l'andarà dree a lavurà l'ürani, perchè se cred che ghe sia sota l'ubietiv de fà sü una bumba atomiga.
• 25 de zenér: teremòt a l'1 de nòcc a söl Lach de Gàrda verunés de mangnitùdo 4.2 e a i 9 de matìna di bànde de Brescello 'n pruìnsa de Règgio Emìlia de magnitùdo 4.9: töi dù i teremòcc i è stài sentiìcc ciàr e nècc pò ach in Lumbardéa.
• 27 de zenér: teremòt a i 3 e 53 del dòpo mesdé in del Frignàno de mangnitùdo 5.4; ol teremòt l'è stàcc sentìt ciàr e nèt pò ach in Lumbardéa.
• 28 de zenér: ol frècc e la nif che i rìa da la Siberia e che i è dré a tormentà 'l èst Eüròpa, sura de töt l'Ücraìna 'ndóe i è piö de 60 barbù che i mör de frècc, 'l rìa pò 'n Val Padàna, sura de töt in Piemùt e 'n Ligüria e sö la fì del mis pò ach in Emilia-Rumagna; pò 'n Lumbardéa 'l tàca a fiocà a la fì del mis, ma n'a é mia zó tròpa cóme di ótre bànde, menimà i mìnime i è stèse e i rìa a méno 10/12 pò in di sità.
• 31 de genar: in Senegal, dopu che la Curt Custitüziunal la gh'ha dit de sì a la terza candidadüra del President Abdoulaye Wade (anca se la növa Custitüziun la dis che 'l massim di mandaa hin düü) e intant la refüdaa quela del cantant Yossou N'Dour, tanta gent la se inrabiss e la ven giò in strada a prutestà. In di dì seguent la mör anca de la gent düranta i scunter, tant che gh'è chi che gh'ha paüra che la s'ciopa una guera civil.

Febrar

La fontàna de Piàsa Dànte a Bèrghem töta öna candéla de giàs ol 3 de fevrér del 2012

• 1 de fevrér: in Egìto a Pórt Said, a la fì de la partìda, i tifùs de la squàdra de fùbal de la sità i è saltài dèt in del cap e i è 'ndàcc sóta la cürva di tifùs de l'ótra squàdra, chèla del Cairo, per picài: l'è finìda con 74 mórcc e piö de 1.000 ferìcc. Sömèa che la polisìa l'àbie lasàt fà.
• 4 de fevrér:
  • 'L và 'nàcc ol frècc récord sö töta l'Eüròpa, in Ücraìna i mórcc de frècc i pàsa urmài i 100, 'n Polònia i è piö de 20, ma ghe n'è pò ach in Germània e 'n Aüstria e ach a Milà s'cónta ü barbù mórt de frècc in de la nòcc tra 'l 2 e 'l 3 de fevrér.
  • A Homs, in Siria, düranta una repressiun vurüda del guvernu de Assad, vegnen cupaa 337 personn, anca se 'l president el smentiss e 'l dis che a cupài hinn staa i ribei.
• 6 de febrar: la regina Elisabeta II del Regn Ünii la festegia i sò 60 agn de regn.
• 7 de fevrér:
  • Ol TAS, ol tribunàl arbitràl del ispòrt de Losanna, dòpo 'l apèl de l'UCI, Üniù Ciclistica Internasionàla, e del WADA, l'agensìa mondiàla anti doping, l'à decidìt de squalificà per dù agn ol coridùr de bìci spagnöl Alberto Contador che i gh'éra troàt in còrp del clenbuterolo ol 21 de löi del 2010. La squalìfica de dù agn la part a turnà 'ndrè dal 5 de Agóst del 2010, isé i è scancelàde töte i sò vitòrie egnìde dòpo e 'l pèrt ol Tour del 2010 che 'l và al Andy Schleck e 'l Gir del 2011 che 'l pàsa al Michele Scarponi che i éra riàcc segóncc.
  • Mohammed Nasheed, prim minister di Maldiv, el se dimet dopu i pressiun de part de l'upusiziun e de la pulizia, che tra l'alter l'ha ucüpaa la televisiun e la radiu de Stat.
• 12 de fevrér: ol parlamènt gréch 'l dis de sé al pià del goèrno per mia fà falì ol paìs e a Aténe 'l is-còpa fò ü quarantòt: i manifestàncc i se pìca co i polisiòcc e i dà föch a 45 palàs.
• 13 de fevrér: in del procès a la Eternit, ol tribünàl de Türì l'à condanàt a 16 agn de galéra 'l sguìser Stephan Schmidheiny e 'l bèlga Jean Louis Marie Ghislain de Cartier de Marchienne che i èra dù 'mportàncc dirigèncc de la dìta. I avrès fài negót per tègn de cónt la salüt di operàre e i avrès iscondìt che 'l amiànt l'è cancerògen tat che i mórcc per l'amiànt de la Eternit i sarès 2.191 e i malàcc 665, operàre de la dìta, ma ach zèt che la stàa de cà in di paìs intùren a i fàbriche: pròpe per chèsto i è stài condanàcc per omisiù dolùza de caütéle cóntra i 'ncidèncc söl laurà e dizàster dolùs. La decisiù del tribünàl de Türì la gh'avrès de fà giurisprudènsa, dezà che l'è la prìma sö chèsto argomènt e la pöderès dàga 'l là a tàte ótre càüze stèse in töt ol mónt sùra de töt in chi pàis 'ndóe l'amiànt l'è amò dovràt al dè de 'ncö.
• 14 de fevrér: ol goèrno Monti 'l dis de nò a la candidadüra de Roma a i zöch olìmpech del 2020, de fati per ol goèrno l'è mia 'l momènt de spènt di gran sólcc, ma gh'è piötòst de tègn in ùrden i cóncc de stàto.
• 17 de febrar: dimissiun del president tudesch Christian Wullf, dopu che l'era 'gnüü föra un scandul per un prestit che l'aveva ricevüü; el vint de febrar la cancelera Angela Merkel (che l'eva sustegnüü de brüt l'eleziun del Wulff) l'aceta che 'l növ president tudesch el sia el Joachim Gauck, un ex pastur prutestant che ghe pias anca a l'upusiziun.
• 22 de fevrér: disàster feruviàr in Argentìna a Buenos Aires i mórcc i è 50 i ferìcc piö de 700 e de chès-ce 200 i è metìcc pròpe mal.
• 25 02|25 de febrar: Ali Abdullah Saleh, el president del Yemen, dopu i prutest pupular ch'eren scuminciaa in del 2011, el se dimet de la sua carega. El növ president del paes, numinaa düü dì dopu, l'è 'l sò segund, Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi.

Marz

• 2 de marz: in Iran a gh'è i eleziun del Parlament: già che i prugressista poden minga tö part a la cumpetiziun, a la fin di cünt l'è una sfida tra cunservadur. El vincc la faziun de Alì Khamenei, che inscì el bat el president Mahmud Ahmadinejad.
• 4 de mars: in Rùsia a i elesiù presidensiàle 'l vèns ol Vladimir Putin a la prìma turnàda e 'l diènta presidènt per la tèrsa ólta. Per i contràre ghe sarès istàcc di 'mbroiàde 'n del vóto.
• 14 de mars:in Sguìsera öna coriéra la se s-cèntra cóntra 'l mür d'öna galerìa, i mör 22 s-cècc bèlgi e 6 ótre persùne che i éra drè a turnàa a cà dòpo öna vacànsa sö la nif.
• 18 de marz: Joachim Gauck el vegn el növ president de la Germania, cunt una vutaziun de 991 preferenz (sura 1240) a l'Assemblea Federala Tudesca.
• 19 de marz: a Tulusa, in Francia, un om el riva denanz a una scöla giüdea e 'l taca a sparà. Mören un prufessur (un rabin), i sò düü fiö e un alter bagai. La pistola la saria l'istessa che un quai dì prima l'aveva cupaa trii suldaa frances de urigin magrebina. Düü dì dopu el salta föra che l'om che l'ha faa 'stu massacher l'è vün che 'l dis de lavurà per al Qaida, e che 'l dis che l'ha faa quei rob chì per vendicà i fiulit palestines.
• 22 de mars:
  • a Tulùza, 'n Frànsa, dòpo piö de 30 ùre de asédio 'l mör ol Mohamed Merah, che l'avrès confesàt ciàr e nèt a ü giornalésta de ès istài lü a copà fò quach dé prìma di s-cetì ebrèi e ü sò profesùr, e prìma amò trì soldàcc francés uriginàre del Magrèb. Sèmper al giornalésta l'avrès dicc de ès ü militàn de Al Qaeda, ma sùra de töt che ghe dispiazìa de ìn mia copài fò amò de piö.
  • Cólp de stat di militàr in Mali.
  • Ol Giorgio Squinzi l'è 'l nöf presidènt de Confindustria, dòpo ì batìt 'l Alberto Bombassei.
• 25 de marz: i eleziun in Senegal, scuminciaa a febrar cun viulenz e acüs d'imbröj, finissen cun la vitoria al balutasg del cap de l'upusiziun Macky Sall, giamò prim minister (2004-2007) del vegg president Abdoulaye Wade.
• 26 de mars: ol minìster de la diféza de la Sguìsera, Ueli Maurer, 'l dis che se la Lumbardéa la dientès ü cantù sguìser per nóter 'l sarès mia ü probéma.

April

• 1 de april: ai eleziun del Parlament in Birmania, el premi Nobel per la Pas Aung San Suu Kyi la vegn elegiüda, dopu vess stada ai arest dumiciliar per quindes agn per urden de la ditadüra del sò paes.
• 2 de april:
  • A Oakland, in California, un om de quarant'agn el va dent a una scöla cristiana e 'l taca a sparà. Mören almanch cinch personn, menter gh'è una mota de ferii.
  • Dimissiun del president üngheres Pál Schmitt: l'era saltaa föra che l'aveva cupiaa squasi tüta la sua tesi de laurea.
• 5 de avrìl: 'l Ümbèrto Bòsi dòpo piö de 22 agn a càpo de la Léga Nòrd 'l se dimèt da Segretàre Federàl e pò l'à spiegàt che 'l s'è dimetìt "per ol bé de la Lega". Pò l'à fài saì che 'l molà mia la polìtica e gnà la Léga. Al sò pòst, a càpo de la Léga i vé 'ncargàcc per ol momènt ol Roberto Maroni, ol Roberto Calderoli e la Manuela Dal Lago. Póch dé dòpo 'l se dimèt pò 'l sò s-cèt Renzo, consigliér regiunàl in Lombardéa, sospetàt de ì dovràt per lü di sólcc del partìt.
• 6 de april: in Mali i ribei tuareg deciaren l'indipendenza de la regiun de l'Azawad, in del nord del paes.
• 8 de avrìl: In del nòrt de la Nigéria ön aütobómba metìda da di terorìs-cc islàmech la cópa 20 cristià fò de öna céza dòpo la Mèsa de Pasqua.
• 10 de april: el candidaa ai primari repüblicann Rick Santorum el lassa perd la cumpetiziun per stàgh vesin a la sua tusa, che l'è malada de brüt.
• 11 de april: teremot in Indunesia (arent a l'isula de Sümatra), del gradu 8,6 de la scala Richter.
• 12 de april:
  • El segund di düü italian rapii in India, el piemuntes Paolo Bosusco, el ven liberaa di sò rapidur.
  • La mediaziun de l'UNÜ la pröva a fermà la guera civil in Siria, ma senza trop sücess.
  • Golpe in Guinea-Bissau.
• 14 de avrìl: a Pescara 'l mör ol zögadùr de fùbal bergamàsch Piermario Morosini, pròpe 'ntat che l'è dré a zögà öna partìda de série B co la maièta del Liorno.
• 20 de avrìl: 'l bùrla zó ün aèreo 'n Pakistan, i mör in 118.
• 26 04|26 de april: el vegg president de la Libera, Charles Taylor, l'è recugnussüü culpevul de vündes gener de crimen de guera e cuntra l'ümanità.
• 27 de april:
  • abuliziun de la pena de mort in Connecticut, Stat Ünii.
  • in Ücraìna a Dnipropetrovs'k, sità 'ndóe l'è nasìda la Julija Tymošenko, i s-ciòpa 4 bómbe che i fà 27 ferìcc.
  • in Nigéria i terorìsti islàmech i cópa almànch 16 catòlech in d'öna céza de Kano,
  • in d'ü segónt atentàt sèmper in Nigéria i terorìsti i sbàra 'n d'öna céza de Maiduguri e i vé copàcc 5 catòlech, ol prét e 4 persùne che i scoltàa la Mèsa,
  • in Kénya in d'ün óter atentàt öna granàda bötàda in d'öna céza de Nairobi la cópa 'l prét e la fà dés ferìcc.
• 30 de avrìl: la Tur de la Libertà de New York, che l'è dré a ègn sö al pòst del World Trade Center, la diènta 'l palàs piö ólt de la sità, ach se l'è gnamò finìda.

Magg

2 de Mas: a New York in d'öna àsta de Sotheby's l'è 'ndàcia endìda öna di quàter còpie del quàder "Ol cridùr" del pitùr norvegés Edvard Munch e l'è stàcia pagàda 119,92 miliù de dòlari, isé l'è dientàta l'òpera d'art piö pagàda al mónt. 3 de Mas:

• • a Romà 'n del dòpo mesdé ün imprenditùr armàt de s-ciòp, che 'l ghe rìa mia a pagà di cartèle, 'l se sèra dét in di öfése de Equitalia e 'l ciàpa 'n ostàgio 15 persùne, 'l ne làsa 'ndà söbet 14 e pò a sìra 'l làsa 'ndà pò a'l öltìma e 'l se fà ciapà da i carabiniér.
  • a Bèrghem 'l vé presentàt ol vocabulàre de Latì - Bergamàsch - Italià del Gioàn Batìsta Angelì, finìt de scrif in del 1740 e mia stampàt prìma, l'è 'l piö ècc vocabulàre de Lumbàrt de la stòria.
  • János Áder el vegn el növ president de l'Üngheria, dopu i dimissiun del Pál Schmitt.
• 6 de magg:
  • In Giapun desmeten de duperà el nüclear cume energia.
  • François Hollande, dopu avè batüü Nicolas Sarkozy al balutagg, el vegn el növ president frances, el prim del Partii Sucialista (e, in general, de la sinistra) a partì del 1995.
  • In Grecia i eleziun del Parlament porten minga a un quader bel precis, perchè nissün partii el gh'ha la magiuranza. El president Károlos Papoúlias el ghe da al cunservadur Antónēs Samarás l'incaregh de fà sü un guvernu növ. Dunca tachen sü in cunsültaziun tra i partii, per truvà un acordi.
  • A Trièst la Juventus la èns per 2 a 0 söl Cagliari e dezà che 'l Mìlan 'l pèrt per 4 a 2 con Inter, la èns ol Campiunàt de fùbal de Serie A.
• 7 de magg:
  • in Serbia van al balutagg per i eleziun presidenziai el president eurupeista Boris Tadić e 'l cunservadur Tomislav Nikolić. El prim a l'è un poo püssee in vantagg respet a l'alter.
  • a i elesiù cümünàle i vèns o i è denàcc in di balotàgi per lo piö i candidàcc del centrosinistra, i ciàpa tàce vóti ach i òm del Beppe Grillo che i và al balotàgio a Parma e i ghe rìa a mèt sö 'l sò prim sìndech a Sarego; mal ol Pdl e mal la Lega che la se sàlva però a Verùna 'ndóe 'l Flavio Tosi l'è söbet sìndech.
  • A Genuva ghe sparen ai gamb a un dirigent de l'Ansaldo, el sciur Roberto Adinolfi. Un quai dì dopu el salta föra un grüp de anarchegh che, cunt una letera, disen de vess staa lur a fà quel lavurà chì, e de vess staa cuntent de fàl.
• 8 de magg: in Grecia, Antónēs Samarás el rinüncia a l'incaregh de fà sü un guvernu, dopu el rebelot di eleziun de düü dì prima. La bala la passa a Aléxēs Tsípras, cap de la Cualiziun de la Sinistra Radical, el segund partii del paes.
• 9 de Mas: a Bùcarest 'l Atletico de Madrid 'l vèns per 3 a 0 la finàl de Europa League contra 'l Athletic Club de Bilbao con dò gòai del Radamel Falcao e 'l tèrs del Diego Ribas da Cunha.
• 11 de magg: dopu che anca Tsípras e 'l cap del Partii Sucialista Euággelos Benizélos hin minga riessii a fà sü un guvernu cunt un nümer grand assee de gent che le sustegna in Parlament, la Grecia a l'è per forza custringiüda a turnà a vutà, a giügn.
• 16 de magg: a L'Aja el scumincia el prucess a Ratko Mladić.
• 17 de magg: in Molise vegnen mandaa a muntun i eleziun regiunai del 2011.
• 19 de magg:
  • a Brindisi la s'ciopa una bumba denanz a una scola, che la cupa una tusa de sedes agn e ne feriss un'altra. Se pensa che la sia stada la mafia püjesa.
  • a Mònaco de Baviéra 'l Chelsea 'l vèns a i rigóri la finàl de la Còpa di Campiù contra 'l Bayern de Monaco.
• 20 de Mas:
  • Teremòcc in de la nòcc tra Mòdena e Feràra che i se sènt bé ach a Milà e 'n Lumbardéa, ü a l'öna e ü quàrt de nòcc de 4.1 gràdi e ü apéna pasàt i quàter de 5.9 gràdi. I mör sés persùne, 5 in Pruìnsa de Feràra, öna a Bondeno, ün operàre maruchì che l'è restàt sóta 'l capanù 'ndóe 'l lauràa e quàter a Sant'Agostino, amò trì operàre, pò a lùr restài sóta 'l tècc di fàbriche 'ndóe i éra de tùrno, e öna ègia de 103 agn, menimà 'n Pruìnsa de Bològna a Sant Albèrt de San Pietro in Casale l'è mórta de pùra öna sciùra todèsca de 37 agn.
  • Al balutagg in Serbia el vincc el cap di naziunalista Tomislav Nikolić.
• 21 de magg: a San'a, in Yemen, la s'ciopa una bumba che la cupa 96 suldaa.

Giügn

• 8 de giügn: el taca el campiunaa eurupee de fulber, giügaa tra Pulonia e Ücraina.

Lüj

• 27 de lüj: tachen i Ulimpiad a Lundra.

Dicember

• 21 de dicember: segund un poo de gent quela data chì la curespund a la fin del mund, in sü la bas de analisi de un calendari di Maya.

Chi gh'è mort

• 15 de genar: Carlo Fruttero, scritur italian.
• 21 de genar: Etta James, cantanta blues americana.
• 24 de genar: Theo Angelopoulos, regista cinematugrafich grech.
• 24 de genar: Cecu Ferrari, pueta, atur teatral e scritur lumbard.
• 29 de genar: Oscar Luigi Scalfaro, magistràt, polìtich e Presidènt de la Repüblica Italiàna, chèl di 9, dal 1992 al 1999.
• 03 de fevrér: Ben Gazzara, atùr americà de famèa siciliàna.
• 11 de fevrér: Guido Fanti, òm polìtech bulognés del Partìt Comünìsta Italià, sìndech de Bològna, presidènt de la regiù Emilia-Romagna, depütàt, eüroparlamentàr e vìce presidènt del Parlamènt Eüropéo, prim òm polìtech a dovrà 'l concèt de Padania zamò in di agn '70.
• 11 de febrar: Whitney Houston, cantanta americana.
• 20 de febrar: Renato Dulbecco, dutur italian (natüralizaa 'merican), Premi Nobel de la Medesina in del 1975.
• 1 de marz: Lucio Dalla, cantant italian.
• 08 de mars: Domenico Sella, profesùr a la University of Wisconsin de Madison, fòrse 'l piö grant espèrt de la stòria econòmega lumbàrda del sécol XVII.
• 10 de mars: Jean Giraud, dizegnadùr de fümècc francès, che 'l se firmàa col nòm d'art Mœbius.
• 17 de marz:
  • Ivan Mykolajovyč Dem'janjuk (mej cugnussüü mej 'me John Demjanjuk), criminal de guera ücrain.
  • Shenouda III de Lissandria (nassüü Nazīr Jayyid Rūfāʾīl), papa quel de 117 de la Gesa Copta.
• 21 de marz: Tonino Guerra, pueta rumagnö.
• 24 de marz: Vigor Bovolenta, giügadur de palavolo italian.
• 25 de marz: Antonio Tabucchi, scritur italian.
• 1 de avrìl: Giorgio Chinaglia, ex zogadùr de fùbal de la Società Sportiva Lazio.
• 9 de avrìl: Maria Mafai, piö cognusìda col nòm de Miriam Mafai, giurnalésta, scritùra e politica che l'à fài nàs ol giurnàl La Repubblica.
• 14 de avrìl: Piermario Morosini, zögadùr de fùbal bergamàsch che 'l se sènt mal pròpe 'ntat che l'è dré a zögà öna partìda de série B.
• 17 de magg: Donna Summer, cantanta americana.
• 20 de magg:
  • Abdelbaset al-Megrahi, terurista libigh, aütur de l'atentaa de Lockerbie in del 1988.
  • Robin Gibb, cantant britanigh e member di Bee Gees.

Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.