Bergamàsch

 Milanes

 Bergamàsch

Quest articol chì l'è scritt in milanes, ortografia classega.

El Bergamasch (nòmm nativ: Bergamàsch) l'è on dialett de la lingova lombarda che l'è parlaa a Bergom e in de la sova provincia. Cont el bressan, el camùn e 'l cremàsch el fa part dij dialett orientaj del lombard (oròbegh). Anca se l'è simel aj dialett lombard ocidentaj comè el milanes, el tisines e el brianzoeu (se se 'l varda de l'aspett gramatical), quij che parlen chi dialett chi, capissen minga tutt quel che vun ch'el parla bergamasch l'è drée a dì. L'è consideraa vun di dialett pussee difficil de la lingova lombarda, e anca vun di pussee cognossuu foeura de la region (cont el milanes). El bergamasch el gh'ha on gran numer de varietaa. L'è staa dopraa de l'Ermanno Olmi comè lingova de ona sova pelìcola del 1978, "L'Albero degli zoccoli".

Chell dialett chí 'l gh'hà origin antigh. Vun di primm esempi de Bergamasch el se troeuva in del liber del Dant Alighée, che int el sercà el volgar talian pussee bèll, el scriv inscì sora i dialett lombard:

	«[...] Mediolanenses atque Pergameos eorumque finitimos eruncemus, in quorum etiam improperium quendam cecinisse recolimus: "Enter l'ora del vesper/ciò fu del mes d'occhiover"»

(=toeumm via i Milanes, i Bergamasch e i sò vesin, a derision dij quaj recordem che vargun l'ha faa in sù ona canzon: In de l'ora del vesper, chella robba chí l'è stada in del mes d'ottober).

Esempi de Bergamasch letterari

	«[...] hec mulier id est la fomna et dicitur mulier, [...] hoc ignifer id est ol bernaz et dicitur ignifer [...]»

	«E fì senorzat da Peter e incalzat da Martì, [...] cola pena mal temprata no po fì bona letra.  »
	(E. Zerbini, Note storiche sul dialetto bergamasco ex B. Belotti, op. cit. in note)

	«A nomo sia de Crist ol dì present Di des comandament alegrament I qua de de pader onnipotent A morsis per salvar la zent. E chi i des comandament observarà in vita eterna cum Xristo andarà [...] »
	(Ex B. Belotti, op.cit.)

	«...Se bé cognosse, che sto nost parlà bergamasch no s'convè a lodà la zét, gnè da fà pians, perché chi lès o sèt al gà fà pio tost gni vòia d'grignà...»
	(Giovanni Bressani, (1489-1560))

	«I armi, i fomni, i soldacc, quand che in amôr I andava d' Marz, af voi cuntà in sti vers, Che fü in dol tèp che con tancc furôr Al vign de za dol mar i Mor Pervers, Condücc dal re Gramant, so car signôr, Che voliva più Franza e l'univers E destrüz sech Re Carlo e i Paladì Per vendicà sò Pader Sarasì.»
	(Belotti. op. cit.)

	«Che per spiegass bé e spert, sciassegh e stagn a tate lengue ch'è montade in scagn, al Fiorentì, al Franses la nost lagh dà neuf per andà ai dès. [...] Mi per efett de ver amour, de stima, Lavori e pensi in prima A i mè compatriogg a i mè terèr; E dopo, se 'l men vansa, a i forestèr.»
	(ex Belotti, op. cit.)

	«Al vé vià quacc diàvoi chi gh'è mai Al segn de quel teribel orchesù. De pura 'l sa sgörlè i mür infernai. E serè fò Proserpina i balcù; I è röse e fiur, borasche e temporai, Tempeste e sömelèc, saete e tru, E a par de quel tremàs là zo de sot, L'è cöcagna balurda 'l teremòt.»
	(ex Belotti, op. cit.)

Vocabulàre Bergamàsch Italià

• Ol Tirabósch
• Ol Carminati Viaggi - 1905
• Ol Zappettini

Vocabulàre Italià Bergamàsch

• Ol Francia Giambarini

El Paternoster in Bergamasch

Pader nòst che te sé in cél

a'l sìes santificàt ol tò nòm,

a'l végne 'l tò régn,

la sìes facia la tò olontà

cóme in cél, isé 'n tèra.

Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé

e pàghega i nòscc débecc

cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr

faga mìa börlà in tentassiù,

ma sàlvega del mal. Amen.

Foncc

Culegamèncc

• Ortograféa del dücat
• La gramàtega bergamasca del Ümbèrto Zanèt
• Proèrbe bergamàsch
• Scioglilingua bergamàsch
• Esclamasiù bergamàsche
• Andersen in Bergamasch

Culegamèncc de foeura

Ü diferènt Paternoster in Bergamasch (mìa in de 'l dialèt de la sità però)

Chest artícol a l'è scricc in Bergamàsch, ortograféa del Dücat

Ol Bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò proìncia. 'Nsèma a 'l bressà, a 'l camù e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialèt orientai de 'l lumbàrd (oròbech). Ach se l'è sìmel ai dialèt ocidentài lumbardi compagn de 'l milanés, ol ticinés e ol briansöl, de l'aspèt de la gramàtica, chi che i parla sti dialèt i capissen mìa töt chel che'l dìs ü che'l parla bergamasch. A l'è consideràt ü di dialèt pü difìcili de la lèngua lumbarda, e ach ü di pü cognossù föra de la regiù, con ol milanés.

Ol Bergamàsch a 'l gh'a ü gran nömer de varietà. A l'è stat dovrà da l'Ermanno Olmi cóme lèngua de la sò pelìcola del 1978, L'albero degli zoccoli.

Ol Bergamàsch a l'gh'a di orìgen antiche. Ü di prim esèmpe de Bergamasch a 'l se tróa in del liber del Dant Alighié, che in del sircà ol vulgà italià pü bèl, a'l scrivì isé di dialét lumbard:

	«[...] Mediolanenses atque Pergameos eorumque finitimos eruncemus, in quorum etiam improperium quendam cecinisse recolimus: "Enter l'ora del vesper/ciò fu del mes d'occhiover" (Tàmen i milanés, i bergamasch e i lur visì, a derisiù d'i quai a'm regorda che ergù gh'a fat sö öna cansù: "Enter l'ora del vesper/ciò fu del mes d'occhiover") »

Chèsta l'è però dóma öna testimoniansa stòrega, che la gh'à gnà ü falì de valùr leterare o linguìstegh. Ol Dante de fati in del sò De Vulgari la pensàt bé de dì pèste e còrna de töte i maderlèngue e pò di persune che i a dovràa: per esèmpe, segónd ol Dante, ol Romà l'è la lèngua piö ergognusa de töte e chèi de Róma i è di miseràbei, 'nvéce i Sardi i è gnà di òmegn, ma di sömie e ghe n'è 'nfina a' per i Fiorentì, che a sènt ol Dante, i è isé tat rembambìcc in de la sò stüpidità de pensà che ol fiorentì l'sées la lèngua piö bèla.

'n del De Vulgari ol Dante l' völ portà 'nacc l'idea che gh'è dóma öna lèngua buna: chèla del Cino da Pistòia, del Guido, del Lapo e del sò amìs, amìs che l'è pròpe lü, ol Dante.

Esèmpe de Bergamasch léterario

	«[...] hec mulier id est la fomna et dicitur mulier, [...] hoc ignifer id est ol bernaz et dicitur ignifer [...]»

	«E fì senorzat da Peter e incalzat da Martì, [...] cola pena mal temprata no po fì bona letra.  »
	(E. Zerbini, Note storiche sul dialetto bergamasco ex B. Belotti, op. cit. in note)

	«A nomo sia de Crist ol dì present Di des comandament alegrament I qua de de pader onnipotent A morsis per salvar la zent. E chi i des comandament observarà in vita eterna cum Xristo andarà [...] »
	(Ex B. Belotti, op.cit.)

	«...Se bé cognosse, che sto nost parlà bergamasch no s'convè a lodà la zét, gnè da fà pians, perché chi lès o sèt al gà fà pio tost gni vòia d'grignà...»
	(Giovanni Bressani, (1489-1560))

	«I armi, i fomni, i soldacc, quand che in amôr I andava d' Marz, af voi cuntà in sti vers, Che fü in dol tèp che con tancc furôr Al vign de za dol mar i Mor Pervers, Condücc dal re Gramant, so car signôr, Che voliva più Franza e l'univers E destrüz sech Re Carlo e i Paladì Per vendicà sò Pader Sarasì.»
	(Belotti. op. cit.)

	«Che per spiegass bé e spert, sciassegh e stagn a tate lengue ch'è montade in scagn, al Fiorentì, al Franses la nost lagh dà neuf per andà ai dès. [...] Mi per efett de ver amour, de stima, Lavori e pensi in prima A i mè compatriogg a i mè terèr; E dopo, se 'l men vansa, a i forestèr.»
	(ex Belotti, op. cit.)

	«Al vé vià quacc diàvoi chi gh'è mai Al segn de quel teribel orchesù. De pura 'l sa sgörlè i mür infernai. E serè fò Proserpina i balcù; I è röse e fiur, borasche e temporai, Tempeste e sömelèc, saete e tru, E a par de quel tremàs là zo de sot, L'è cöcagna balurda 'l teremòt.»
	(ex Belotti, op. cit.)

Vocabulàre Bergamàsch Italià

• Ol Tirabósch
• Ol Carminati Viaggi - 1905
• Ol Zappettini

Vocabulàre Italià Bergamàsch

• Ol Francia Giambarini

El Paternoster in Bergamasch

Pader nòst che te sé in cél

a'l sìes santificàt ol tò nòm,

a'l végne 'l tò régn,

la sìes facia la tò olontà

cóme in cél, isé 'n tèra.

Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé

e pàghega i nòscc débecc

cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr

faga mìa börlà in tentassiù,

ma sàlvega del mal. Amen.

Fóncc

Bibliografìa

• Bortolo Belotti. Storia di Bergamo e dei bergamaschi.
• Umberto Zanetti, La grammatica bergamasca - Bergamo, Sestante, 2004. ISBN 88-87445-59-1.
• "Dizionario italiano-bergamasco", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2001.
• "Dizionario bergamasco-italiano", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2004.

Culegamèncc

• Ortograféa del dücat
• La gramàtega bergamasca del Ümbèrto Zanèt
• Proèrbe bergamàsch
• Scioglilingua bergamàsch
• Esclamasiù bergamàsche
• Andersen in Bergamasch

Culegamèncc de föra

• Vocabolario Italiano / Bergamasco - Carmelo Francia, Emanuele Gambarini - Ducato di piazza Pontida
• Ducato di piazza Pontida
• Suoni vocalici e scioglilingua in bergamasco
• Ü diferènt Paternoster in Bergamasch (mìa in de 'l dialèt de la sità però)
• [http.//www.bergamasch.it Sìt de infurmasiù per el dialèt bergamàsch (tradisiù, topònem...)]
• Stefano Zappettini, Vocabolario bergamasco-italiano, 1859
• Pietro Ruggeri da Stabello, Poesie in dialetto bergamasco, 1869