Svìzzera
De Wikipedia
 |
Quest articol chì l'è assee ben faa | |
 |
Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard ucidental urtugrafia ünificada. |
|
|||||
| Lema nazziunaal: Unus pro omnibus, omnes pro uno (Vün per tücc, tücc per vün in latin) |
|||||
 |
|||||
| Lenguv ufizial | Tudesch, Frances, Italian e Rumanc | ||||
| Capitala | Berna 46° 57'N,7°27'E |
||||
| Citaa püssee granda | Zürigh | ||||
| Goveren | Cunfederaziun demucratica Moriz Leuenberger |
||||
| Süperfis - Tutala - Aqua(%) |
41.285 km² (133è) 3,7% |
||||
| Abitant - Stimazziun 2003 - Cens - Densitaa |
7.399.100 abitant (92è) — 179 ab./km² (44è) |
||||
| Muneda | Franch Svizer (CHF) |
||||
| Füs urari - Estaa (DST) |
CET (UTC+1) Si, CET* (UTC+2) |
||||
| Carta federala |
declarada l'1 d'agust del 1291, recugnussüda ul 24 d'utuber del 1648 | ||||
| Inu naziunal | Cantich Svizer | ||||
| Dumini internet | .ch | ||||
| Còdas telefònich | +41 |
||||
| Gentilizzi | Svizer, Svizera | ||||
La Cunfederaziun Elvetica o Svizera (Italian: Svizzera, Confederazione Elvetica; Tudesch: Die Schweiz, Schweizerische Eidgenossenschaft; Frances: Suisse, Confédération suisse; Rumanc: Svizra, Confederaziun Svizra) al è una cunfederaziun de statt (i cantun) de l'Europa centrala; la gh'ha per vesin Germania, Francia, Italia, Austria, e Liechtenstein. Quest paes chì wl gh'ha una fort tradiziun de neutralità pulitica e militar, però anca de cuuperaziun internaziunala, vist che l'è la sed de tantin urganizaziun internaziunai.
La versiun latina del sò nom ufizial: Confoederatio Helvetica, la cunsent da catà minga föra vüna di quatru lengui ufizial. La sua abreviaziun: CH, a l'è quela che se dövra per identificà i dumini web che se referissen a la Svizera a l'Internet.
Cuntegnüü |
[Mudifega] Storia
In del 1291, di representant di trii cantun d'Üri, Svitt e Unterbusch a signen la Carta de l'Alianza, che i üniss in la lüta cuntra el guvernu di Asburgh, che a quel temp el cuntrulava el tron tudesch imperial del Sacru Imperi Ruman. In la bataia de Morgarten del 1315, i Svizer a baten l'esercit di Asburgh secüranduss inscí una semi-independenza cume Cunfederaziun Elvetica.
In del Trataa da Westfalia dal 1648, i paes eurupei recugnussen l'independenza de la Svizera dal Sacru Imperi Ruman e la sua neutralità. In del 1798, i esercit de la revulüziun francesa ocüpen la Svizera. El cungress de Viena del 1815 restabiliss la independenza svizera e i putenz europei aceten de recugnuss de manera permanent la neutralità del paes.
La Svizera l'adota una custitüziun federal in del 1848, refurmada prufundament intal 1874, che la stabiliss la respunsabilità federala par la giüstizzia, la defesa e 'l cumerc. A partì da alura, l'è cuntinua la süperiurità pulitica, ecunomica e suciala che l'ha caraterizaa la Svizera.
I Svizer a hin cugnusüü per la sua storica neutralità e par avè minga participaa militarment ai guer mundial. In del 2002 la Svizera la regiung pienament i Naziun Ünii.
[Mudifega] Guvernament (vus LSI) e pulitica
La strütüra da l'urganizaziun pulitica de la Svizera la se basa sü trii nivei: Cumün, Cantun e Cunfederaziun. Quest trii ambit a goden d'una ampia autunumia. In cas de dübi, la presa de decisiun la gh'ha lögh in de l'ambit cantunal o cumünal. Questa circustanza la permet che 'l nivel püssee a val da la sfera pulitica naziunala, el Cumün, el gh'abia anca un alt degree d'autunumia. I materii che 'l Cumün el sia minga in cundiziun de regulamentà deperlüü a hin avucat dal Cantun, i cumpetenz del qual, al sò turn, a hin cumplementaa da quii de la Cunfederaziun. Questa atitüdin de cuurdinaziun e süport se ciama sübsidiarietà, e l'evita la prepunderanza d'una aministraziun centrala e la cunced dumà aziun de süport a la Cunfederaziun.
Cunt urigin in del termin latin "confœderatio", el cuncet de federalism el gh'ha cume finalità l'üniun de ent statal equiparabil, la suvranità de la qual la gh'ha da ral è garantida da l'istessa. El federalism svizer se carateriza pel sò interess a mantegnì l'autunumia di Cantun, la qual cossa la süpon un principi de la gestiun pulitica del paes: prend el nümer de decisiun püssee grand che se pöö in d'una forma des'centralizada.
El püssee alt pudè legislativ l'ustenta l'Assemblea Federal (el parlament), che l'è cumposta da dò Camer (el Cunsei Naziunal e 'l Cunsei di Stat).
I drecc e i cumpetenz de tücc düü i Cunsei a hin identich. I Parlamentari desenvilüpen i sò atività pulitich paralelament a la sua vita prufessiunala e se reünissen nurmalment quatru völt a l'an int i sessiun urdinari (vöna ogni trii mes), che a düren tre setiman.
El Guvernament de la Svizera a l'è cumpost da un Culegi, che in alter paes a l'è equiparabil al Gabinett o al Cunsei di Minister; el cunsist de set member e 'l se ciama Cunsei Federal. Quest organ chì al custitüiss, dal 1848, l'esecütiv naziunal. Ogni an, vün de quest set member a l'è cataa föra cume President del Cunsei e del stat; de tüta manera, a l'esercita dumà una funziun representativa.
I Svizer cun drecc a vutà poden inflüì sü la marcia de la Cunfederaziun e di Cantun minga dumà a travers i eleziun, ma anca fasend üs de düü strüment: l'iniziativa e 'l referendum.
[Mudifega] Urganizaziun puliticu-aministrativa
La Cunfederazziun Elvetica la se divid in 26 cantun:
I cantun a hin dividüü in 2889 cumün. Ogni cantun el gh'ha la sua propia custitüziun, pudè legislativ, guvernu e curt.
[Mudifega] Geugrafía
El paesagg svizer a l'è caraterizaa dai Alp,
un'alta cadena muntagnusa che la passa a travers de la zona central e del süd del paes. Tra i alt pich di Alp Svizer a gh'è 'l Pich Dufour che 'l tuca i 4.634 meter sura el nivel del mar. In de Pich Dufour sa tröven nümerus valad e giazzee.
Da 'stu lögh i vegnen föra un quaj di fiüm principal da l'Europa, tra i quaj el Renu, el Rodan, l'En, e 'l Tesin; quij fiüm chì a riven fin a di lagh cume per esempi el Lagh Leman, el Lagh de Zürigh, el Lagh de Neuchâtel e 'l Lagh de Custanza. La partida nord de la Svizera, la püssee pupülada, l'è anca püssee averta; de tüta manera l'è mediament muntagnusa. El clima svizer a l'è nurmalment temperaa, però al pöö varià un bell poo secund la lucalità, a partì dal clima sever de l'alta muntagna fin a rivà al dulz micru-clima insübrich de la part süd.
[Mudifega] Ecunumia
Malgraa l'assenza da resurs natural, l'ecunumia svizera la figüra tra i püssee prosper e desvilüpaa del mund. Urientada ai servizzi, cume i banch e i sicüraziun e la mecanica de precisiun, el paes el prudüss suratütt di ben cunt un fort valur giuntaa. El nivel de vita a l'è vün di püssee elevaa in Europa. De pü, la sua stabilità e neutralità i han traa un gran nümer de capital stragnee e d'urganizaziun internaziunal cume l'Urganizaziun di Naziun Üniii.
[Mudifega] Cültüra
La Svizera l'è stada inflüenzada da divers di magiur cültür europei, a partì dai sò pràtich cültüral fin a rivà a i sò idiomm. In Svizera esísten quatru idiom ufizial: tudesch, frances, italian e rumanc. El tudesch a l'è parlaa al nord e centru dal paes (64%, giald): a l'è par la püpart el dialet svizer cugnusüü cume Schwyzertüütsch, però int i media da cumünicaziun sa dövra el Tudesch.
El frances a l'è parlaa a ovest (19%, purpura).
Al süd al esiist una sitüaziun de diglussia lumbard/italian (8%, verd), e chì el Lumbard a l'è ben preservaa e vital; in di media de cumünicaziun se dövra l'Italian, però di trasmissiun in lumbard a hin ucasiunalment trasmetüü.
Ültim, ma minga daree, una zica minuranza la parla rumanc, in del cantun süd-est di Grisun (<1%, vermèi). Un bell poo de Svizer a parlen püssee d'un idioma; e 'l 20% de la pupulaziun al 'è furmaa da resident e lavuradur tempurari stragnee.
La religiun püssee praticada in Svizera al è el catolicesim ruman o ambrusian, al qual al apartegn ul 41% da la pupulaziun; dopu al ven ul 40% da prutestantesim e, dopu la imigraziun el s'è stabilii l'Islam cunt un 4% da la pupulaziun, e 'l cristianesim urtudoss cunt un 2%. Ul 2,5% el fa part de ges prutestant libar. El 11% el ghe cred no. La stabilità e prusperità de la Svizera, cumbinada cun la sua diversità de pupulaziun l'ha faa sì che vügn i descriven el paes cume un stat cunsuciativ.
I Svizer a hin cugnussüü anca per i sò banch, la sciculada, i furmai e i urulögg.
El 1 d'agust de ogni ann se celebra la Festa Naziunala Svizera. La terza dumeniga da setember, prutestant e catolich ringrazian el Signur per la Svizera.
|
|
 |
|---|---|
| Albania | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaigian1 | Belgio | Bielurüssia | Bosnia e Erzegovina | Bulgaria | Cechia | Cipru2 | Citaa dal Vatican | Cruazia | Danimarca | Estonia | Finlandia | Francja | Georgja1 | Germania | Grecia | Irlanda | Islànda | Itàlia | Kazakhstan1 | Letònia | Liechtenstein | Lituània | Lüssemburg | Macedonia | Malta | Muldavia | Monaco | Muntenegru | Nurvegja | Paes Bass | Pulònia | Purtugaal | Reegn ünii | Rumanìa | Rüssia1 | San Marin | Serbia | Sluvachia | Sluvenia | Spagna | Svezzia | Svízzera | Türchìa1 | Ucraina | Ungarìa | | |
| 1. Statt parzialmeent a l'Asia. 2. Statt geugràficameent a l'Asia, però suveent cunsideraa cuma part d'Europa per resunn stòrich e cülturaj. | |
