Lengua padanesa

De Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Chest artícol a l'è scricc in Bergamasch, ortograféa ünificada Lombard oriental


Lengua padanesa a l'è ol nom dat per ol lenguesta Geoffrey Hull al gröp di lèngue e dialecc parlacc int ol bassí del Po, estendit à cövrí i Alp e la Ligüria. Segond chesta resserca, i parlade Padanese i ha ü caràcter ünitare. In sostansial acòrde i pont de vesta de Pierre Bec e Andrea Schorta (l’Andrea Schorta – che l’è n'om, già che i Sgüisser ciamen "Andrea" anch i fiö e minga dumà i tusann – l’ha semper sustegnüü che l'area de lengua returumanega in di secuj passaa, inans del 1500, la gh'eva denter asquas tüt el teritori padan-alpin).

La Padània: tera gàlega in del mond itàlegh[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]

In de la strütüra ètnega de l'Itàlia la prinsipala línia deisòria la coinsiderèss debot co la crinala dej Appenní Tosco-Emilià. La sòlita referensa a töta l'Itàlia come la Penisola al è incorecta: de del punt de ista geogràfegh ghe ör distinguí intra l'Itàlia continentala (i.e. la Val Padana co la costa lígüra e ü tòch de l'Istria) e la Itàlia peninsülara pròpia che la gh'à comè límit a Nord la Toscana. A nord de chesta resú s'a l'era stabilida in tep andegh öna popülassiú sèltega o seltisada da che la tera a l'era ciamada Galia Sisalpina par i Romà ch'i l'éa conchistada infra ol 193 e ol 78 a.C. Vint sécoj plö tardi l'antropoloséa de la Padània al è poch canbiada, malgrat la profonda romanisassiú de la zona e l'afermassiú d'öna siviltà Tosco-Italiana: rassa compatamènt brachissefàlega e mia mesossefàlega o dolicossefàlega come in de la penísola; abitassiú popolare de tip alpí o sübalpí e mia mediterane; consüm de prodüit böí e mia öí e cotüra al bötér e mia a l'öli (ecessiú: la Ligüria); cant polifònegh, silàbegh e naratif e mia solístegh, melismategh e lírich; cossiensa linguístega e filosòfega tendensialmènt analítega e mia sintétega, e ía assé.[1] La südivisiú de l'Italia in dò diòcesi (con i capitale respetíe a Roma e a Milà) compiüda da Dioclessià in del 298 d.C. a la metérèss in eidensa mia noma le diferense ètneghe e ambientale de le dò Itàlie, ma l'inserìa la Padània pienamènt in del nöf e rich mond galoromà che al éa da tep eclissat Roma e ol sò retrotera peninsülar. Ergot al sarèss confermat, intra óter, per la tradissiú scolàstega latina che sa la mantegnía piö salda in Padània che in de la penisola, e dal prestis de la gesa Ambrosiana in di santüari de la quala sa la selebrava öna litürzéa de tip galicà plötost che romà; i fedej i era stacc converticc "fresch" del paganism e mia per mes d'ün elemènt cristià Grech in de la popülassiú locala. S'i nàa desvilüpanc dunca in de l'Italia continentala dij dialecc de stap galoromànegh ch'i era mia diferenc in nissü particolar important del proto-Fransés. Al podènt söperstrat Franch de la Fransa setentrionala al coresponderèss in Padània la dòbia presensa Longobarda e Franca. In de la tarda età Mediana s'i era zamò defuse in del Nord i lengue leteràrie Francesa e Provensala ch'i erà assé assessibile aj cisalpí da ostacolà, a la visília del 'miràcol florentí', la formassiú d'öna senüína e düradüra koiné Padana.

Ü pit de stòria[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]

Isolant de del sistema linguístegh italià i parlade Ladine, G.Ascoli al lassàa int ü limb terminolòsegh i dialecc che ol Biondelli, trenta agn pröma, al éa denominacc Gallo-Itàlegh. [2]. In acorde al dialetòlegh Gorissià, ol Piemontés, ol Lígür, ol Lombart e l'Emilià-Romagnöl, si distaccano dal sistema italiano vero e proprio, ma pur non entrano a far parte di alcun sistema neolatino estraneo all'Italia[3]. Dürat i pröm tep de l'ünità nassiunala, i glotòlegh i pröàa a definí plö cjaramènt ol status del gallo-itàlegh in comparassiú co chel del ladí d'ü costat e di dialecc peninsülar d'óter costat. A chela época de nassiunalism fiss stüdius i gh'à propügnàt l'italianità sies del gallo-itàlegh sies del Ladí, cura che l'insistensa d'óter linguis-c (suratöt germanòfon) sö la fisionaméa palesamènt galloromànega di du gröp la pudéa mia sembrá nò, alura, culurida de presödís antiresurgimentaj. Che la léngua indígena de la Val Padana, resú da consideráss la preda angolara de l'ünità italiana, la podess resültá, da l'anàlisi strütüralesta, sorèla del Francés e noma cüsina del Toscà a l'sarèss istacc, per molta zent, öna considerassiú assé intoleràbela che erétega. Al vegnarèss donca canonisat ü sistema de classificassiú spessifegamènt italià e ribadit plö per la tradissiú classicista che pel métod sientifegh in basa al qual "italià" (o "italoromànich") i resültàa chei dialecc ch'i s'era de longh tep sübordinacc al Toscà leterare. In acorde a chest critere, ü dialett come l'Emilià o 'l Ticines, ch'al compartiss töte o debot i caraterísteghe fondamentale col Francés al podéa èss definit Italià.

Per chei ch'i asseta mia la tesi italianesta, la denominassiú de gallo-itàlegh aplicada a di dialecc parlacc si in teritore politegamènt Italià però a nord de la línia Spessia-Rímini la resta inesata e desvianta: in acorde al linguista Geoffrey Hull, al sarèss mia possíbel dedüí de de aspecc segundare de söperstrat che chest dialet al sies strütüralmènt italoromànegh: la reductio ad absurdum la consistiss in del fatt che, lungh l'istessa línia de resunamènt, ol Còrs al podaress èss zödegat ü dialett Gallo-romànegh a casú dij inflüss Zenués e pö Fransés ch'i a l'à trasformat per secoj. De piö, in acorde a l'Occitanesta Pierre Bec [4] ol sistema Nord-Italià al è part integranta del sistema Gallo-romànegh e parent strecc del Francés (con det ol Franco-Provençal) e de l'Occità-Català. Semper in acorde al Pierre Bec ol tèrmen gallo-itàlegh al gh'à de èss coresit in Gallo-romànegh Cisalpí. Preda angulara de chest laurá a l'è la tesi de PhD presentada dal linguista Geoffrey Hull, ol 1982, a l'üniversità de Sydney[5], titolada The linguistic unity of northern Italy and Rhaetia. Fiss linguis-c Ladí i s'è declaracc derf a la resserca di ariis de l'ünità linguístega Padanesa, a patt che se renönsies a ergün tentatif de colegá chest sistema a l'Italià strictu sensu: segund ol linguista Svízzer Andrea Schorta al esist perfí öna piö granda ünità 'ladino-cisalpina' [6], e ol sò connassiunal Heinrich Schmid al afirma che: i tracc che ol Reto-Romancc al gh'a in comü con la zona alto-italiana (...) i partegn debòt sensa eccessiú a la basa comüna dal Romans d'ocident, la quala la indica giöstamet el caràcter mia Italià de chis-c dialecc. (Im Rätoromanischen treten uns schließlich Mundarten entgegen, die -was die grudlegenden Sprachzüge betrifft- von solchen Überlagerungen nahezu frei sind und in der echtesten Form noch Heute einen rein westromanischen Typus (eigener Prägung) darstellen. Jene Merkmale, die das Rätoromanische mit den oberitalienischen (Rand-) Gebieten teilt gehören fast ausnahmslos dem gemeinsamen westromanischen Charakter Grundstock an, der ja gerade den unitalienischen Charakter all dieser Mundarten ausmacht [Schmid, 1956, 79-80]. ) [7]. (In insübregh: In de la parlada returumanega tröum dumà dialet che - per quel che 'l revarda i carateristegh lenguistegh prinzipaj - de chi inflüss/interferens chi (Chichinscí 'l Prufessur Schmid el se referiss ad un toch del so descur che chi 'l gh'è no) ghe n'hann gnanca vün e in di so form pü s'cèt presenten un carater ünigament rumanz ucidental. Tücc quij trat (lenguistegh) che 'l returumanegh el gh'ha in cumün cunt el Norditalian (periferegh) partegnen sensa alcüna esclüsiun al cumün carater rumanz ucidental che 'l definiss la radis minga taliana de tüt chi parlad chi [Schmid, 1956, 79-80].)

Chel pensà chi del Prufessur Heinrich Schmid el presenta anca lü un punt un cicininn dübi: el mantegniment del son palatal in parol returumanegh cuma "glatsch"(pr:glàcc) (giazz in Lumbard – glazz in Lumbard Alpin) l'è un trat cumünabel intra 'l Returumanegh e 'l sistema lenguistegh Italian, e dunca Rumans uriental. El Lumbard "giazz/glazz", al cuntrari, chinscí 'l presenta un trat sensa dübi rumans ucidental che 'l strepa del sistema lenguistegh italian e 'l giunta a quel del Franzes.

Geoffrey Hull, a chest pont, al batezaa chesta lengua ünitària Lengua Padanesa, significant lengua de l'anfizona Reto-cisalpina, e mia noma del bassí del Po.

Ametida l'ünità de la lengua Padanesa, la vegnarèss zò ipso facto l'ünità de la lengua Lombarda.

Strütüre linguísteghe[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]

Feminí[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]

Ol plüral feminí in Lombart e Padanés al è derivat generalament dal acüsatif Latí de la prima declinassiú -as; i nom di otre declinassiú i à culassat da prima ilò det; di realizassiú possíbele:

  • -as>-a
  • -as>-es>-e
  • -as>-es>-ei>-i
  • -as>-es>-ei>-i> -e
  • -as>-es>-ei>-i>

Mascülí[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]

Al contrare, ol plüral mascülí al ven zo dal nominatif de la segunda declinassiú -i; però chesta desinensa la burla zo o la dà löch a palatalisassiú u a metafonesi; di realizassiú possíbele:

  • -li>-lj>-gl>-j
  • -ni>nj>-gn
  • -ti>tj>-cc
  • Metafonesi (in regressiú): orti>öört;
  • Neutralisassiú: -i>

Koiné[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]

Öna forma de koiné sotastanta a l'è stacia desenvilüpada per Prof Hull en la sò tesi de PhD [8], capítol 13, ont ch'al vegn presentat öna tradüssiú en lengua Padanesa del Vangeli de Sant Marc (El Vangeli de Saint Marc tradòit en lengua Padaneisa). Apó in forma de koiné Padana (diferenta de la koiné dal Hull) al è scricc ol Johan Padan a la descoverta de le Americhe del Premi Nobel Dario Fo[9].

Referense[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • E.Banfi, G.Bonfadini, P.Cordin, M.Iliescu: Italia Settentrionale: Crocevia di idiomi Romanzi, Atti del convegno internazionale di studi, Trent 21-23 Ottobre 1993 Niemayer, Tübingen, 1995
  • Pierre Bec: Manuel pratique de philologie romane, Paris, Picard, 1970-71.


  1. G.Hull: La lingua Padanese- Etnie n.13 & 14 (Italià), [1]
  2. Bernardino Biodelli, Saggio sui dialetti galloitalici, Milà, 1853, pp. XXI-XXII
  3. G.I. Ascoli, "L'Italia dialettale"
  4. Manuel pratique de philologie romane, Paris, Picard, 1970-71, vol. II, p 316
  5. Geoffrey Hull, The linguistic unity of northern Italy and Rhaetia, üniversità de Sydney, PhD thesis, 1982
  6. "Andrea Schorta: Il rumantsch - grischun sco favella neolatina", Annalas da la Società Retorumantscha, LXXII (1959), pp 44-63
  7. "Über Randgebiete und Sprachgrenzen", Vox Romanica, XV (1956), pp. 79-80
  8. Geoffrey Hull, The linguistic unity of northern Italy and Rhaetia, üniversità de Sidney, PhD thesis, 1982
  9. Dario Fo, Johan Padan a la descoverta de le Americhe, Einaudi, 2003, ISBN 8806166123, ISBN-13: 9788806166120

Vàrda apò...[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]

Laurà bazàt apò a sö le teorìe del Hull:

Lià de fòra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]