Lengua leton

De Wikipedia
Salta a la navigazzion Và a cercà
Lombard Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda
Lengua letona (Latviešu valoda)
Oltre denominazion :
Parlada in : Letonia
Rejon : Europa
Parlants : 2 milion
Ranking :
Classifegazion jenetega : Lengov indoeuropei
status ofiçal
Lengua ofiçala de : Letonia
Regolad de : Valsts valodas centrs
codex de la lengua
ISO 639-1 lv
ISO 639-2 lav
ISO 639-3 lav
SIL
varda anca: lengua
El leton in di region de la Letonia

La lengua leton (nom ofizial: latviešu valoda) l'è ona lengua baltega oriental. L'è la lengua ofizial de la Letonia e donca voeuna de quei ofiziai anca de l'Union Europea . L'è parlada de intoren 1,3 milion de gent in de la Letonia e de pussee de 200 mila gent foeura de la Letonia, soratut in di Stat Unid d'America. L'è sudividuda in 3 dialet: quell central (Vidus dialekts) che l'è la bas de la lengua standard, quell livonegh (Lībiskais dialekts) ch'el gh'ha on sostrad livonegh, e quell letgallegh (Augšzemnieku) che l'è divoeult considerad ona lengua a part.

Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]

I orisgin[Modifega | modifica 'l sorgent]

Prima de la crosgiada baltega, el leton ancamò l'esisteva minga. L'è nassud intoren al '500 'me ona confluenza di quater lengov balteghe orientai, ossia 'l curonian, semigallegh, selonian e 'l letgall antegh, quand che i popoi che i parlaven questi lengov i eren tucc voramai in del istess Stat, ossia la Terra Mariana. No gh'hemm minga de testimonianz scrivude di queste lengov. El livon, ona lengua ugro-finnega, l'ha influenzad fortement el desvilupàss de la lengua letona, ma l'è stad mai assimilad e l'è restad viv fin a l'ann 2013.

La leteradura[Modifega | modifica 'l sorgent]

La testimonianza pussee antiga de la lengua l'è on epigraf in d'on document del 1522.

Wikiquote-logo.svg
«Andrewes Bolman, musseneke dels»
(Autor descognossud, 1522)

L'epigraf el se tradus 'me "Andrea Bolman, fioeu d'on sesgioner". In de l'ortografia moderna la fras la se scrivaria Andrievs Bolmanis, mucenieka dēls. Intant el liber pussee antegh soravissud l'è on catechisem catolegh del 1585. Sgiamò cent agn despoeu la vegn tradoda la Bibia. La leteradura letona l'è però nassuda domà in del '700 quand el leton l'è stad dovrad in de la poesia e in del teater. Durant el resorgiment cultural leton, la pupart di germanisem i vegnen sostituid con di neologisem, e di linguist 'me Kārlis Mīlenbahs e Jānis Endzelīns i fan su ona gramadega unifegada del leton. L'è divegnud l'unega lengua ofizial de la Letonia in del 1918 despoeu la deciarazzion de l'independenza de la Letonia.

El leton d'incoeu[Modifega | modifica 'l sorgent]

La Constituzzion letona la recognoss duu lengov 'me autoctone in del territori nazzional: el leton e 'l livon, intant che 'l letgall l'è menzionad 'me "ona varietà istorega del leton" ancaben ch'on quai linguist i la recognossen 'me lengua. In Letonia la gh'è anca ona minoranza alloctona di lengua russa che l'è andada dent in de la Letonia despoeu de l'ocupazzion sovietega del 1940. Al dì d'incoeu 37% de la popolazzion letona i dovran el russ 'me lengua primaria de comunicazzion. La pupart de lor i abitan in de l'est del paes, arent a Zilupe e Daugavpils, ma anca a la capital Riga indova i constituissen 43% de la popolazzion.[1] Inscambe, 62% di abitancc del paes intregh i dovran el leton 'me lengua primaria. [2]

Fonetega[Modifega | modifica 'l sorgent]

I vocai[Modifega | modifica 'l sorgent]

El leton el gh'ha 5 vocai, duu di quai i sparten el midem fonema "e".

  • [a]: a
  • [ɛ]: e
  • [æ]: e
  • [i]: i
  • [u]: u

La [o] l'esist domà in di prestid di alter lengov. Ogni vocal la poeul havégh anca ona version longa, marcada cont on macron (ā). La longhesa l'è fonemega e la poeul cambià el signifegad, per esempi kazas (cavre) e kāzas (sposalizi). De sorapuu, i vocai i poeuden fà su di ditongh:

  • ai: [ˈaj]
  • au: [ˈaw]
  • ei: [ˈej]
  • ie: [ˈie]
  • ui: [ˈuj]
  • iu: [ˈiu]
  • o: [ˈuɔ]

Consonancc[Modifega | modifica 'l sorgent]

El leton el gh'ha minga poch di consonancc palatalizad 'me [c] o [ɟ], scrivud cont i grafem ķ e ģ. In del passad, el gh'eva anca la r palatalizada [rʲ] che voramai la se parnonzia no. L'era rapresentada cont el grafema ŗ ed es la poeul ancamò trovà in di test leterar o poetegh.

  Bilabiai Labiodentai Alveolar Alveolopalatai Postalveolar Velar Glotidai
Oclusiv p  b   t  d   k  ɡ  
Afregad     t͡s  d͡z t͡ɕ  d͡ʑ t͡ʃ  d͡ʒ    
Nasai m   n 1   ŋ  
Vibrancc     r        
Fregativ   f  v s  z ɕ  ʑ ʃ  ʒ   h
Aprossimancc centrai     j1    
Aprossimancc laterai     l ʎ1    

Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]

  1. Arqiviad qé: [https://web.archive.org/web/20200324070840/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB_2020.pdf Iedzīvotāju skaits pašvaldībās pēc nacionālā sastāva. Pilsonības un Migrācijas Lietu Pārvaldes (PMLP) dati 2020. gada 1. janvārī.
  2. At Home Latvian Is Spoken by 62% of Latvian Population; the Majority – in Vidzeme and Lubāna County (en). Central Statistical Bureau of Latvia (26 September 2013).