Lengua Lumbarda
Da Wikipedia.
 |
Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard ucidental urtugrafia ünificada. |
- Për la lengua germanica estinta dël VI secul, varda Lengua langubarda.
| Lombard (lumbard, lumbaart) | |
|---|---|
| Oltri denuminazziun: | |
| Parlaa a: | Svízzera, Itàlia, Argentena (cità de Buenos Aires cantunada de Villa Lugano) |
| Regjun: | Europa |
| Parlaant: | 3.5 milion (pü o meno)[1] |
| Ranking: | ??? |
| Classificazziun genética: | Indo-Europea Italica |
| status uficiaal | |
| Lengua uficiala de: | nissün pajis |
| Regulaa par: | nissüna regulassion uficial |
| còdas da la lengua | |
| ISO 639-1 | - |
| ISO 639-2 | roa |
| SIL | lmo |
| videe anca: lengua | |
Al lumbard (anca Lombard, Lombart, Lumbart, Lumbaart) (codes ISO 639-3 lmo) a l'è una lengua che la fa part d'la fameja Gal-italica (o püssee precisament Galo-Rumanza-Cisalpena), 'na fameja che la furma un sistema linguistich diferent sia de quel talian che del Reto-rumanz. La lengua lumbarda l'è parlada principalment in dala Svízzera dal süd (Tisin e i Grisun), Italia dal nord (buna part dala Lumbardia e una quei area di regiun cunfinant, suratüt a est dal Piemont), ma ancasí int un pari ad paisen d'la Sicilia (dialett Galo-Sicilian). Anca se ul talian l è in genër druvaa cumë lengua scrita in di arei induë che së parla lumbaart, ul lumbaart l è mia mütualmeent cumprensibil cul talian e sti dó lenguv i fan part dë dü ram diferent dala pianta dala fameia linguistica rumanza.
Al lumbaard l'è stat censii da l'UNESCO cume lengua in pericul d'estinzion e 'd cunseguenza cume lengua da tutelà. I so dü variant principal j'henn quela ucidentala (o insübrica) e quela urientala, dü variant chi gh'han un bel poo ad diferenz, e a gh'è di linguista che ja cunsideran dü lenguv separaa. U Stato italian el ricunuss no i parlant de la lengua lumbarda 'me minuransa linguistica.
NOTA. Se sa specifica nagótt d'altër, tücc i esempi chi sótt i henn furmi cumün a buna paart di varietaa lumbaart ucidentaal, inclüsa la koiné ticinesa (v. sótt). L'urtugrafia l'è chela druvada in chesta Wikipedia: un cumprumèss tra i urtugrafii tradiziunai e una prupòsta recenta dë sistema ünificaa për tütt i varietaa lumbaart, cunt i trascrizziun funetich (quaant ch'i gh'è) in IPA.
Cuntegnüü |
[Mudifica] Strutüra Funulogica e Sintatica
I particular funulogich del lumbard j'hinn:
- La palatizzazion di cumpless latin: CL- e GL- in c(i), g(i) (es. CLAMARE > ciamà, GLAREA > gièra);
- L'evolüzion in ü dla ū latina (PLUS > pü)
- La presenza dla vucal ö (NOVU > növ/nöf).
La presenza de quei dü vucal chí rutond (ciamà incasí "vucal türbaa") l'è cunsideraa vöna di carateristich principal de la lengua lumbarda, insema al piemuntes, al ligür e al emilian-rumagnöl. El lumbard l'è però diferent dal piemuntes perchè (i püssee variant) i gh'han no la vucal media central (la "terza vucal piemuntesa") e el gh'ha l’infinii dla prima cogniügazion che el finissa con à(r).
A diferenza da buna part di leench rumaanz, tanti dialètt lumbart ucidentaal i gh-a di upusiziun dë quantità vucalica, p.es. paas [paːs] vs. pass [pas], ciapaa [ʧaˈpaː] vs. ciapá [ʧaˈpa]. Un'altra carateristica, rara in d'una lengua rumanza, l'è ch'i dröva taant i vèerp frasai idiumatich (custrüzziun vèerp particula), piü o mén cumë in Inglees i di altar leench germanich. P.es. trá, trá via, trá sü, trá fö(ra); mangiá, mangiá fö(ra).
[Mudifica] Pusission Sucial
Druvá ul lumbaart l è da sòlit stigmatizaa in di arei lumbardòfun che puliticameent fa paart da l'Italia, però da sòlit l è mia inscí in di arei svizzër, induë che i varietaa linguistich lumbaart lucai i è da sòlit püssée ben cunservaa e püssée vitai. Un quei prugrama dë radio e dë televisiun in lumbaart l è trasmetüü ucasiunalmeent dëla Radio e televisiun svizzër adë lengua taliana. L'istitüzziun dë ricerca püssee impurtanta che la lavura sü di dialètt lumbaart l'è lucalizada a Belinzona, in Svizzëra (CDE - Centro di dialettologia e di etnografia, una istitüzziun guvernativa (cantunala)). A gh'è nissüna istitüzziun simila in Italia. In dal dicembër 2004 ul CDE l a püblicaa ul LSI, un dizziunari in 5 volümm che l cuata tütt i varietaa lumbaart parlaa in di arei svizzër. Chesta l'è për adèss la risórsa süla lengua lumbarda püssée impurtanta mai püblicada (püssée dë 4,500 pagin e circa 57,000 lèma cun püssée dë 190,000 variaant parlaa).
A i vöölt, ul tèrmin 'lumbaart' al è duvraa par sa-referí a una lengua cumün mía anmò esisteent. Al cuventa nutá che, in vargün cas, difereent varietaa lumbaart i pöö vess mía reciprucameent inteligíbil.
[Mudifica] Divisiun e variant
Dunca el lumbard l'è minga una lingua ünificada, ma l'è un isoglossa de dialett simel. Na distinziun impurtaant a l'è chela tra varietaa ucidental (u Insüber) e uriental (u Urobich). El primm l'è parlaa a ovest de l'Ada, l'olter a est e in de la Pruvincia de Cremuna. Se'l primm el gh'hà cumè dialett de referenza el Milanes, che'l gh'hà anca una sua storia leteraria, el segund inveci l'è püsè s'centraa.
In del Lumbard Ucidental fànn part el Milanes, el Brianzöö, el Tisines, el Nuaresat, el Legnanes, el Cumasch, el Laghee e anca olter.
In quèll uriental inveci gh'ghinn el Bergamasch, el Bressan, el Camünn e'l Cremasch.
Tüti i varietaa parlaa int i arei Svízzer a inn uçidentaal, cura ca sa tröva sía di varietaa uçidentaal sía urientaal in Itàlia. La varietaa lumbarda cun la püssee andega tradizziun literària a l'è ul Milanees (la remunta al sécul XIII), però al dí d'incöö ul Milanees al è staa surmuntaa asquaas cumpletameent dal Talian. Ul tèrmin Ticinees al è una denuminazziun cumprensiva par i varietaa parlaat in Cantun Ticin (Svízzera), cura ca la koiné Ticinesa (videe anca koiné uçidentala) l'è la koiné duvrada par i parlaant da varietaa lucaal divergeent, cura ch'i parla cun parlaant da òltri varietaa lumbaart dal Cantun Tisin, da la Lumbardía u dal Piemuunt.
Un quai de dialett in del süd de la Lumbardia, cume el Paves o el Cremunes, gh'hann però una classificasiun minga certa. Gh'è infatt chi dis che sien dialett lumbard (el Paves dunca el sariss ucidental e 'l Cremunes inveci uriental) e chi inveci el sustegn che hinn part de l'Emilian-Rumagnöl.
[Mudifica] Varda anca
[Mudifica] Referenz
[Mudifica] Ligamm da föra
- Ethnologue report for Lombard (se pò nutà che 'l rapòrt d'Ethnolongue sül Lumbart in Svissera el cuntegn un ciar erur: el Ticines el pò nò vess "la furma del Lumbart dupraa a cà in Italia", perchè l'è parlaa dumà in Svissera!)
- Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino (center de dialetulugia e d'etnugrafia del Cantun Tisin).
- Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca (Istitüü de dialetulugia e d'etnugrafia valtelinesa e valciavenasca).
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana (Lessich dialetal de la Svissera taliana).
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (Vucabulari di dialett de la Svissera taliana).
- DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana (ducüment urài de la Svissera taliana).
- RTSI: Acquarelli popolari, un quaj de ducüment videu e audiu (intervist, registrasiun ecc.) de scritur del Cantun Tisin in di varietaa del Tisines (atensiun che 'l metalenguacc de 'stu sitt a l'è el Talian e che di intervist a hinn sia in Talian che in Tisines).
- Al Periodic - Föj de comünicazion in lengua lumbarda.
- Il Liber Russ de l'UNESCO sura i lenguacc in pericul: Europa. Lenguacc putensialment in pericul, indue el Lumbart l'è clasificaa cume un lenguacc putensialment in pericul.
- Il galloitalico di Sicilia, dialett cun carateristich Galu-italich parlaa in 5 pruincc e 24 paes di dissendent di emigraa Lumbart.
- Bas da la luna.
