Fisica

De Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Lombard Occidental Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard ucidental, cun l'urtugrafia ünificada.



Un imàgin de l'Ünivèers, töda dal telescòpi spazziaal Hubble.

La scénza püssee impurtànta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

La física (dal greech antích φυσικός (phusikos), "natüraal" e φύσις (phusis), "natüra") a l'è la scénza ca la stüdia la natüra in del sò significaa püssee làrch, vist ca la vàrda ul cumpurtameent de la matéria, de l'energía e dii fòorz fundamentàj ca guvèrnenn i relazziun tra i partisèj. L'era inscí prufundameent mis'ciàda cunt ul cuncètt de natüra ca, fin almaanch al sécul XIX, a l'era ciamàda filusufía natüraal.
I físich a stüdienn dunca un ventàj fisc làrch de fenòmen físich: a partí da la ròba piscinína (i partisèj süb-atòmich) a rivà a i ròpp püssee graant (l'Ünivèers intréch). Tanti vöölt s'è rivaa a dí ca la física l'è la mama di tütt i ólter sceenz (la scénza fundamentaal), vist ca tràtenn de fenòmen ca ga ubedíssenn a i lécc físich; dunca, i descuvèert de la física g'ann aplicazziun anca in tütt i ólter sceenz natüràj.
La física a l'è ligàda sü in d'una manéra particulaar cunt la matemàtica, vist ca, a la fin de la féra, la física la descriff i lécc e i fenòmen natüràj duperaant la léngua matemàtica; quèla manéra chí de laurà la permètt de dimustrà la pussibilità u l'impussibilità d'un quaj fenòmen físich anca senza usservàll diretameent, ma dumè cunt i calcul matemàtich.
Ga vöör però tegnii spartii: la matemàtica a l'è no una scénza, vist ca la g'à minga cumè ubietiif la descrizziun del muunt materiaal, ma l'è dumè una "specülazziun", un "mèzz" duperaa da i sceenz reàj per parlà del muunt.

La física clàssica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

La física clàssica la tègn deent i bròch tradizziunàj de la física, saría a dí tüta la visiun del muunt desvilüpàda dal Newton a i sò teemp, pöö "scancelàda" da i descuvèert del sécul XX; la g'à anca lé difereent tòcch:

La física mudèrna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

La física clàssica la laúra in sü scaar nurmàj de usservazziun; d'óltra paart, la física mudèrna (ca la saría la física ca l'è vegnüda fö da tütt i descuvèert del princípi del sécul XX) la vàrda i cumpurtameent de la matéria suta cundizziun estreem (per esémpi velucità areent a quèla de la lüs) upüür sü scaar altertaant estreem (piscinítt, cumè i partisèj süb-nücleaar, u graant, cumè l'Ünivèers).
A chii scaar chí, i nòster nurmàj cuncètt de velucità, spazzi, teemp a vàrenn püü; i nöff fenòmen c'inn saltaa fö a vègnenn descrivüü da i bròch de la física quantística, da la relatività generaal e da la relatività stréncia.

Física teòrica e física sperimentaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

I dü bròch de la física del títul chí de sura a vörenn dí ca, in del muunt dii físich, ga n'è de chi c'al preferíss stüdià i teurii nöff per spiegà i resültaa utegnüü cunt i esperimeent e fà dii previsiun per ul futüür e chi c'al laúra per esperimeent, per esplurà muunt nöff e vedè sa i lécc teòrich a inn bun.
A sa capíss ca la teuría de par lé la pö minga dà resültaa sücüür, sa l'è minga cumpagnàda anca da i esperimeent, e la pö purtà föra de la stràda giüsta; però ga vöör dí ca suveent i riceerch teòrich a cunséntenn de pensà e fà sü dii esperimeent nöff, ca pödenn anca purtà a un quaj còss.
La física l'è l'ünica scénza induè l'è pussíbil de vèch teuría e pràtica inscí spartii: in tütt i ólter sceenz natüràj (biulugía, chímica, geulugía) la teuría e la pràtica a inn insèma, e vün al pöö minga vèss dumè l'un u dumè l'ólter.

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons
al gh'a dent roba culegada a: