Lengua finlandesa

De Wikipedia
Va a: navegá, truvá
Lombard Occidental Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard ucidental urtugrafia ünificada.


Vedrína
Vedrina
Quest articol chì l'è assee ben faa Vedrina
Fínich (suomi)
Oltri denuminazión:
Parlaa in: Finlàndia, Svezzia (val da Torne), Rússia (Carélia), Norvegia (Finnmark)
Región: Europa
Parlant: 6 miliun
Ranking:
Classificazión genétega: Uraliana

  Fino-úgrica
    Finopermiana
      Baltofinesa
        Fínich

status ufizial
Lengua ufiziala de: Finlàndia, Carélia, Svezzia(recugnussimeent cuma lengua minoritària), üniun europea
Regulaa da: Centru da Recerca di Leench nazziunaal [da Finlàndia] (Kotimaisten kielten tutkimuskeskus)
còdas de la lengua
ISO 639-1 fi
ISO 639-2 fin
SIL FIN
videe anca: lengua


Ul Fínich (nom nativ: suomi) al è vün di idiomm ufizziaal (insema al svedees) da la Finlàndia. Al è la lengua materna da 5 miliun da personn, al partegn a i leench uraliann e la sa scriif cun l'alfabett latin. Al è un idiòma vesin al èstunn e al ungarees.

Sistema di sun e scritüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Ul Fínich atüaal al gh'a 13 (u 14) cunsunaant (pvmtdnskhjlr e ng) e 8 vucaal (eiaouäöy).

I cunsunaant a inn:

  • p uclüsiva bilabiala surda, cuma in lumbaart
  • v fricativa labiodentala sunaant
  • m nasala bilabiala
  • t uclüsiva dentala surda
  • d fricativa dentala sunaant
  • n nasal alveolaar
  • s fricativa alveolaar surda, com ss in lumbaart
  • k uclüsiva velaar sorda
  • ng nasala velaar, que la pariss dumà in pusizziun mediana, cuma in Piemuntees: lüna
  • h fricativa velaar surda, cuma la j castejana o ch tudesca
  • j semicunsunaant palatala
  • l lateral alveolaar
  • r ròtica alveolaar

Asca cheest-chí, la gh'a valuur funulògica l'uclüsiva glutala, mía representada par la scritüra.

I sun cunsunaàntich i pöö vees cüürt u luunch. I cunsunaant luunch i sa representa dopi par la scritüra.

  • La vucala ä la representa la vucala bassa anteriuur mía rundida (cuma la e averta lumbarda).
  • La vucala ö la representa la vucala bassa anteriuur rundida, cuma in lumbaart
  • La vucala y la representa la vucala alta anterior anteriuur rundida, cuma la ü lumbarda

Anca i vucaal i pöö vess cüürt u luunch. I vucaal luunch i sa representa dopi par la scritüra. L'aceent al burla sü la prima sílaba da la parola.

Armonia vucàlica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

La funulugía Fínica la seguiss la régula da l'Armonia vucàlica, che la fa cambiá i vucaal di süfiss in acòort a i vucaal da la parola radiis. In finees, i vucaal i pöö vess anteriuur (aou), pusteriuur (äöy), u 'neutraal' (ei). Ogni vucala anteriuur la gh'a una curespundeent pusteriuur: a/ä,o/ö,u/y. Int un'istessa parola duma sa pöö vé-gh vucaal anteriuur u pusteriuur. I süfiss gramaticaal i cambia vucala in acòort a la vucala da la radiis. La vucala da la sílaba inizziala da la parola i deciit se ul reest di vucaal i sarà anteriuur u pusteriuur:

  • Una vucala pusteriuur inizziala la fa che ul reest di vucaal i sía pusteriuur (u neutraal), par esempi: pos+ahta+(t)aposahtaa
  • Una vucala anteriuur inizziala la fa che ul reest di vucaal i sía anteriuur (u neutraal), par esempi: räj+ahta+(t)aräjähtää.
  • Una vucala neutrala inizziala la fa che la prima vucala pusteriuur u anteriuur intal séguit la decida ul caràtar da la parola, per esempi: sih+ahta+(ta)sihahtaa cf. sih+ise+(t)asihistä


Morfo-sintassi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Ul Fínich al è una lengua cuntun cumpless sistema da flessiun ch'al afeta mía dumà i nomm. Sa cünta 15 caas difereent; in scambi, a gh'è mía una distinziun da géner gramaticaal. Ul plüraal sa furma cunt una T. Par chel ch'al fa al sistema di veerp, i esiist 4 cunjügazziun difereent, e, degna d'atenziun, l'assenza d'un teemp fütüür. Dal puunt da vista Morfo-lògich, sa trata d'una lengua aglütinaant.

Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Ul cumenzameent da la lengua al è scundüü da dree la mitologia nòrdica, parlaant di Fínich cuma pareent di trolls i nan dal buusch cuntun idioma e una religjun propi. Ul primm teest scrivüü in Finees al è una fòrmula màgica da l'Etaa Mediana. Ul Fínich standard al è sussenn ligaa al Kalevala, grand'övra da la leteratüra finesa. Dopu ul sécul XIX al esiist una lengua Fínica nurmalizada; al sécul XX la sa spaant föra dal terirori natüraal a causa da l'emigrazziun.

Paternoster Finich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Isä meidän, joka olet taivaissa.
Pyhitetty olkoon sinun nimesi.
Tulkoon sinun valtakuntasi.
Tapahtukoon sinun tahtosi myös maan päällä niin kuin taivaassa.
Anna meille tänä päivänä jokapäiväinen leipämme.
Ja anna meille anteeksi velkamme,
niin kuin mekin annamme anteeksi velallisillemme.
Äläkä saata meitä kiusaukseen,
vaan päästä meidät pahasta. Aamen.