Rumancc
Da Wikipedia.
 |
Cheest artícul al è scrivüü in koiné uçidentala, urtugrafía ünificada. |
| Rumantsch (Rumantsch, Romontsch, Rumauntsch) | |
|---|---|
| Oltri denuminazziun: | |
| Parlaa a: | Svízzera, Itàlia |
| Regjun: | Europa |
| Parlaant: | 35,000 |
| Ranking: | ??? |
| Classificazziun genética: | Indo-Europea Italica |
| status uficiaal | |
| Lengua uficiala de: | Svisra |
| Regulaa par: | nissüna regulassion uficial |
| còdas da la lengua | |
| ISO 639-1 | rm |
| ISO 639-2 | roh |
| SIL | roh |
| videe anca: lengua | |
Rumantsch, Retorumànich, Rétich u Grisgjun a inn i nomm cun che sa cognussen tüti i léngui retorumànich che sa parlen in di valatt dal cantun muntagnuus di Grisgjun, Svízzera. Ul rumantsch al è vün di quatru idiomm ufizziaal da la Svízzera, e le parla ul 1% da la sò pupulazziun. A gh'è staa un teemp che i lengui retoromànich a éren parlatt int una zona estesadal centru d'Europa. Sti lengui a inn imparentatt cun di òltar lengui che sa parlen in Itàlia, Svízzera e Francja. I ciinch dialett retorumànich püssee parlaa a inn Sursilvan, Sutsilvan, Surmiran, Puter e Vallader. Puter e Vallader, ai völt, sa cunsíderen dumà una lengua: ul Ladin. Ul termin Ladin, d'òltra paart, ai völt s'assocja cun la lengua di muntaagn dulumítich. A esísten di upiniun ben diveers sura ul grad da relazziun tra Ladin e Rumantsch e Furlan; la teoría che i àbien evulüü da forma indipendeent la rescött assee da cunseens, però a esísten di stüdiuus cunt un bell puu da prestisi che a ne demústren una sustanziaal ünitaa (G.Hull, the linguistic unity of northern Italy and Rhaetia).
Cuntegnüü |
[Mudifica] Urtugrafia
Ul rumantsch al è staa standardizaa intal 1982, cul nomm daRumantsch grischun dal linguista Heinrich Schmid, che al sta ateent a evità urtugrafíi da aspett estrani, par facilità la seva acetazziun. Dunca, i paròll cun /tɕ/ e [e] u [i] a gh'ann <tg> (tgirar) in scambi da <ch>. E i paròll cun /tɕ/ seguida da [a], [o] u [u] sa scríven cun <ch> (chalanda) gja che taant i parlants da l'Engadina (chalanda) quaant dal territori dal Rin (calanda) spetaríen una urtugrafía che la meta deent la <c->. Da l'istessa manera, 'che' e 'chi' —a causa da chesta norma, ciamada "Leza Uffers Kompromiss"— sa parnúnzien [ke] e [ki]. D'altra paart, la lètera <k> la sa cunveert int un grafema innecessari in chesta lengua rumànica. Par contru, Schwa ([ə]) sa representa cun <e>, l'üüs dal quaal al mostra la influénza dal tudeesch in chesta lengua rumànica. L'istess descuurs al sa fa par cun l'üüs da <sch> taant par /ʃ/ cuma par /ʒ/, e <tsch> par /tʃ/.
D'altra paart, ul fatt che al esista mía <ü, ö> in rumantsch grischun al è forsi mía dumà devüü a l'assénza da la [y] e da [ø] in la püpaart di lengui retorumànich, ma anca a la suva forma gràfica, che l'è mía stada cunsiderada una forma rumànica. Chest-chí al è un esempi che l'aduzziun d'una determinada grafía l'è mía sempru relazziunada cun di fatuur funètich. Cuma cunclüsiun sa pœu afirmà che l'urtugrafía dal rumantsch la sa sítua tra la tradizziun urtugràfica rumànica dal talian dal francées e la tradizziun ortogràfica germànica dal tudeesch.
I lengui retorumànich a cúren ul perícul da desparí. A gh'inn apèna parlaant da sti lengui e la püpaart di chii che pàrlen rètich a parlen anca tudeesch. La Lia Rumantscha l'è una urganizazziun che la cumpreent assocjazziun da lengui rétich. La suva pàgina web la furniss püssee d'infurmazziun sura sti lengui.
Videe anca: furlan
[Mudifica] Funulugía
[Mudifica] Cunsunaant
I funémm cunsunaant dal Rumantsch (Rumantsch Grischun) a inn urdenaa in la taula segueent:
| Bilabiala | Labio- dentala |
Dentala e alveulaar |
Alveulo- palatala |
Post- alveulaar |
Palatala | Velaar | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Uclüsiva | p b | t d | k g | ||||
| Africada | ts | tɕ dʑ | tʃ | ||||
| Nasala | m | n | ɲ | ŋ | |||
| Fricativa | f v | s z | ʃ ʒ | ||||
| Aprussimaant | r | j | |||||
| Laterala aprussimaant | l | ʎ |
[Mudifica] Vucall
I funémm vucàlich dal Rumantsch (Rumantsch Grischun) a inn urdenaa in la taula segueent:
| Monutòongh | Anteriuur | Pusteriuur |
|---|---|---|
| Sarada | i | u |
| Média | ə | |
| Averta-média | ɛ | ɔ |
| averta | a | |
| Ditòongh | La vucala sarada l'è denanz |
La vucala sarada l'è dree |
|---|---|---|
| saraant | ai | au |
| derveent | ie |
La Schwa /ə/ la pariss dumà int i sílap atònich. La lunghezza da la vucala sa pö deciit a priori:
- I vucall atònich a inn cüürt.
- I vucall tònich in sílap saratt a inn:
- luunch dopu /r/
- cüürt altrameent.
- I vucall tònich in sílap veert a inn:
- cüürt dopu cunsunaant suurt
- luunch altrameent.
