Ilex aquifolium

De Wikipedia
Va a: navegá, truvá
Chest artícol a l'è scricc in Bresà, ortograféa Modèrna Lombard oriental
Ilex aquifolium L.
occ.: àgher
or.: scanfòi[1]
Illustration Ilex aquifolium0.jpg
Classifigazion sientífiga
Regn: Plantae
SubRegn: Tracheobionta
Division: Magnoliophyta
Clas: Magnoliopsida
Subclassa: Rosidae
Ùrden: Aquifoliales
Famìa: Aquifoliaceae
Zèner: Ilex
Spéce: I. aquifolium
Nomm binomial
Ilex aquifolium
L.

L'Ilex aquifolium (en bresà: scanfòi, in milanes àgher[2] ), l'è 'n arbùsto o 'n àlber pesèn, che pöl rià a 6 o 7 méter de altèsa col trónc drit, 'na chiòma a fùrma piramidàl, che 'l tra fò i ràm fin de tèra e che 'l pöl rià a scampà 'nfìna a 500 agn, aisebé che de sòlit el rìa mìa a 100 agn.

Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

El g'ha la scórsa lisa per töta la vìta. En prensépe l'è d'en culùr che tìra al vért e del segónt o 'l tèrs an el ciàpa 'na tonalità grìza scüra che dòpo 'l manté per töta la vìta.

Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Le sò fòie i è sèmper vérde e d'envéren le cröda mìa. I è sèmpe, le g'ha 'l gambì, i è alternàde, e le g'ha 'na fùrma a öf. Le g'ha la caraterìstica de ìga l'òrlo spinùs endèi ezemplàr zùegn e 'ndèi ràm piö bas de le piànte madüre. Le fòie dei ràm piö alcc de le piànte madüre 'nvéce le g'ha l'òrlo lis. Le scàmpa piö o méno sic agn e i è d'en bèl culùr vért löster ensìma e d'en vért che tìra piötòst al zaldì de la bànda de sóta. I è lise, löstre, sténche e scorzégne.

Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

L'è 'na piànta diòica e 'ndèi ezemplàr mascc, i fiùr i vé fö a la sèa 'n grüpècc de culùr zaldì. Endèi ezemplàr fèmina, i ve fò izolàcc a en gröpècc de tré, i è picinì e i g'ha 'n culur biànc o apéna apéna ròza. I è furmàcc de quàter pétali e quàter sépali, mès tacàcc ensèma a la bàze.

Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Ram coi fröcc

I ezemplàr fèmina i fa sö 'n fröt carnùs (drùpa), de 'n culùr bèl rós löster o zalt vif. El madüra tàrde, envèrs utùer o noèmber, e 'l rèsta sö la piànta per en bèl pó, de spès per töt l'envéren. Déter gh'è 4 o 5 giandì de somésa.


Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

El scanfòi se pöl catàl endèl'Asia ucidentàl e 'n Euròpa. Ezemplar sparnegàcc se i tróa 'n particulàr endèi sotabósc de rùer o de . De rar el pöl rià a furmà dei boscài spès come spéce dominànta.

El g'ha bezògn de ambièncc ömecc e a l'ombréa, e per chèsta rizù se 'l tróa de sòlit endèi bósc al vac. El rìa a crèser 'nfìna a 1800 méter e sèmper en teré frèsc e mìa 'mpacàcc, mèi se silícei.[3][4][5][6]

En scanfòi endèn giardì

Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

El scanfòi el g'ha 'n lègn bèl dür e spès. El g'ha bùne qualità per véser dopràt endèi mestér de maringù. El ciàpa bé i culùr, e per chèsto se oté de le bèle imitasiù del ébano.

Se 'l dopèra per tradisiù come ornamènt sóta Nedàl, perché en chèl perìodo lé 'l g'ha sö le balìne róse che i è i sò fröcc e perché le fòie le rèsta bèle érde e löstre per en bèl pó. Chèsto particolàr però l'è stat en dan per la spéce perché se 'n catàa de piö de chèl che 'n riàa a fas, al pónt che en sèrte zòne l'è a rés•cio de sparéser. Al dé d'encö l'è 'na spéce sóta protesiù en divèrse zòne de l'Euròpa.

El fat de ìga sö i fröcc per töt l'envéren el ghe da 'na mportànsa ecològica particolàr a chèsta piànta, perché la reprezènta 'na fónt de alimentasiù per divèrse bès•ciulìne, suratöt ozèi, che 'ndèla stagiü invernàl le g'ha póche ótre pusibilità de maià.

Per l'òm envéce i fröcc i è tòsec, perché i fa nì 'l cagòt e i fa nì de bötà sö.

Sinònim botànic[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  • Aquifolium ilex Scop.
  • Ilex aquifolium var. algarviensis Chodat
  • Ilex aquifolium var. balearica (Desf.) Willk. in Willk. & Lange
  • Ilex aquifolium var. barcinonae Pau
  • Ilex aquifolium var. heterophyllum Rchb.
  • Ilex aquifolium var. laetevirens Sennen

Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

  1. Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
  2. Giuseppe Banfi, Vocabolario milanese-italiano: ad uso della gioventù, Milan, 1857.
  3. Flora Europaea: Ilex aquifolium
  4. Med-Checklist: Ilex aquifolium
  5. Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9.
  6. Flora of NW Europe: Ilex aquifolium
  7. Sinónimi en Real Jardín Botánico