Dialet büstoch

Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard ucidental urtugrafia ünificada.

El dialet büstoch (nom nativ: büstocu) l'è una variant ucidental de la lengua lumbarda, parlada a Büst Grand e in di teritori inturna (cumpagn de Dairagh, Büst Picul, Büscaa, Casurezz, Parabiagh e San Giorg). Per el sò lessigh, la funetiga e la gramatiga a l'è un poo diferent di alter dialet de l'Insübrigh, ma anca di qui di paes arent a Büst.
Insema al dialet legnanes el furma un sotagrüp del Lumbard ucidental.

Carateristigh

El büstoch l'è un dialet busin cunt un fort sübstraa ligür, che le rend cumpagn assee ai parlà genuves del dì d'incö, anca se l'è bela ciara la sua partenenza a la lengua lumbarda.
I sò carateristigh funetigh a hin la dürezza e la semplicità. La forza espiratoria de l'acent l'ha pruvucaa, rispet al Milanes, un poo de semplificaziun.

• Cunservaziun de la vucal atona final (föra che in di terminaziun in L, M, N e pö, meniman che se sluntanum de Büst, anca in alter terminaziun).
• Spariziun quasi tutal del son /r/ (cumpagn de Uona per dì Ulona, perchè un temp se diseva Urona).
• Spariziun del son /v/ denanz ai vucai (per esempi üstu inscambi de vist).
• Sparizion quas tutal del sòn /l/ (compagn de Uóna per dì Olona).
• Cume che se po' vedè in de la nuvela pruposta chì de sota (che l'è del Votcent), una quai A toniga l'è müdada in E averta (marcada chichinscì cume 'na /ä/). El fenomen a l'era püssee spantegaa un temp, ma el se cunserva in d'un quai participi passaa (fäi, stäi, andäi: suratüt a Büst Picul e Casurezz) e in de la parola täme (che la vegn de tänt 'me).
• I /ü/ in pusiziun nasal diventen /ö/ (fenomen cumpagn de alter parlà de l'Alt Milanes e del Leches).
• I /i/ in pusiziun nasal diventen una /e/ stregia.
• Tanti /e/ atonigh divenne di /a/, cumpagn de quel che 'l süced anca in Brianzö, Nuvares, Cumasch, Varesot, bass Milanes e Tisines.

Un giögh de parol in Büstoch el dis: dü öi indüii in du aqua d'Uona ("dü öv indürii in de l'aqua de l'Ulona").

Difüsiun

El dialet büstoch e 'l dialet legnanes furmen un grüp dialetal de l'Insübrigh pütost particular: quei dò paes e 'l sò circundari gh'han tüta una serie de carater cunservativ che in del rest de la zona (el cunfin tra i pruvincc de Milan e de Vares) se tröven minga, per l'inflüenza bela forta del dialet milanes. I carateristigh principai de 'stu sotagrüp, cume em dii püssee sura, hin la cunservaziun di vucai atonigh e la spariziun de la R intervucaliga.
I paes che gh'han tücc dò 'sti carateristigh, cun variant diferent, hin Casurezz (Casuessu), Vila Curtesa, Büst Picul (Bispicual), Arcunaa, Vanzagh, Bienaa, Dairagh (Daiogu), Ulgiaa, Sulbiaa Ulona, Fagnan, Gorla Magiur, Gorla Minur, Pruspian, Marnaa, Cairaa, Castelanza, Büscaa, Cügion e Sulbiaa Arnu.

Anca in alter zonn del Lumbard a gh'è di fenomen cumpagn de quest: per esempi in la zona de Burbanee e in Valsesia, ma anca a Türaa.

Gramatiga essenziala

I articul

articul determinativ mas'c donn singular ul/u a/u plüral i i

articul indeterminativ masculin femminin singolar un 'na plural di di

L'articul determinativ u l'è druvaa se 'l sustantiv el scumincia cun la vucal, sia al maschil (u om) che al feminil (u aqua).

I sustantiv (i sustantii)

• I nom maschil che al singular finissen in -u, al plüral finissen in -i (ul gatu > i gati);
• I nom masculin che al singular finissen in -ui, al plüral finissen in de l'istessa manera (ul pitui > i pitui = el pitur);
• I nom masculin che al singular finissen in -l, al plüral finissen in -i (ul cavel > i cavei);
  • Gh'è di eceziun: ul taul > i taul;
• I alter nom maschil resten invariaa:
  • u om > i om;
  • ul pidriöö > i pidriöö;
  • ul cazzüü > i cazzüü;
  • ul legn > i legn;
  • ul mustar > i mustar;
  • ul can > i can;
• I nom in -on, -én al plüral müden dumà se hin di nom alteraa:
  • ul cagnen > i cagniti;
  • ul lümagon > i lümaguni;
• I nom feminil che al singular finissen i -a, al plüral finissen in -i (la cadrega > i cadreghi);
  • A quella regola chì fann eccezion di cas:
    • Nom in -la: a bála > i bál
    • Nom in -na: a dóna > i dón
    • Nom in -ma: a mama > i mam
    • Nom in -gna: a rogna > i rogn
• I nom feminil che al singular finissen in cunsunant, al plüral müden minga (a man > i man);

I prepusiziun (i prepusizion')

• Prepusiziun sempliz

Milanes	Büstoch
de	da
a	a
in	in
cunt	cont/cunt
sü	sü
per	par
tra	tra
fra	fra

• Prepusiziun articulaa

Milanes	Büstoch
del	dul/du
de la	daa/du
di	di
al	al/au
a la	aa/au
ai	ai
in del	in dul/in du
in de la	in daa/in du
in di	in di
cunt el	cont ul/cont u
cun la	cont a/cont u
cunt i	cunt i
sül	sül/sü'u
sü la	süa/sü'u
süi	süi

I agetiv (i agetii)

La declinaziun (A declinazion)

In general, la declinaziun di agetiv l'è cumpagna de quela di sustantiv. Per quel che inveci el pertuca i agetiv derivaa di participi passaa di verb, la roba la funziona inscì:

• Maschil: indurmentaa > indurmentai; imbesüii > imbesüii;
• Feminil: indurmentaa > indurmentai: imbesüia > imbesüii;

I grad (i gradi)

• Cumparativ de magiuranza: püssee ... dul ...
• Cumparativ de minuranza: menu ... dul ...
• Cumparativ de iguajanza: tème/'me ...
• Süperlativ: ul püssee ...

Per el süperlativ assulüt, che l'esista minga 'me furma propia, se duperen perifrasi cumpagn de stracu 'me un vilan, biancu 'me un patel, upür el vegn dubiaa l'agetiv a l'andea adasi adasi.

I prunom

I prunom persunai

• Prunom persunai suget

Milanes	Büstoch
mì	men
tì	tì
lü; lee	lü; lee
nün	nögn
vialter	violtar
lur	lui

• Prunom persunai cumplement

Prunom persunai acüsativ singular plüral prima persona ma/-mi ma/-m/-ghi segunda persona ta/-ti/-s va/-v terza persona lu/'l/-l; le/la/-la i/iu/-i

prunom persunai dativ singular plüral prima persona ma/-mi a nögn segunda persona ta/-ti va/-vi terza persona ga/ghe/-ghi ga/-ghi

Prunom indefinii

Milanes	Büstoch
ogni	ogni
ognidün; ognidüna	ognadön; ognadüna
quai	cai
quaivün; quaivöna	caivön; caivüna
quaighedün; quaighedüna	caighidön; caighidüna
quaicoss	caicossa
tüscoss	tüsscossi
nagòtt	naguta
nissun; nissuna	nissögn; nissüna
alter; altra	òltar/òl; òltra/òla (pl. òltar)
vun; voeuna	vön; vüna

Agetiv e prunom pussessiv

I prunom pussessiv hin cumpagn di agetiv pussessiv, ma hin semper intrudot de un articul o 'na prepusiziun e poden avegh funziun de suget o de alter cumplement. In Büstoch, i prunom persunai a hin:

• Ul mé/a mia; i mé;
• Ul tó/a tua; i tó;
• Ul só/a sua; i só;
• Ul nòstu/a nòsta; i nòsti/i nòstar;
• Ul vòstu/a vòsta; i vòsti/i vòstar;
• Ul só/a sua (da lui); i só (da lui);

Alter prunom e agetiv (oltar prunom e agetii)

• Prunom relativ: ca; dué/indué; tül chel
• Prunom e agetiv demustrativ: chel/chèla; chi tái
• Prunom interugativ: chi (persònn); che (còss); 'sa
  • De lögh: dué, indué
  • De quantità: tül chel (quant)
  • De temp: candu

I avverbi

• De lögh: dua/indua/indué/indughé; chì; là; scià; sü; giù; den'/dentar; föa; sua; visen; luntan; dananzi; dadree; dapartütu;
• De temp: iéi; incö; candu/quandu; duman; dopuduman; prima; dopu; prestu; bunùa; tardi; mó; pö; stamatina; stumesdì; stabassua; stassìa; stanòci; adreaman/sübitu; sémpar; mái; in chèla; anmó/ancamó; munanca/munan; sü pa 'l dì; passá; ch'i vegn; spessu; miatantu; uamái; tüt'in un botu;
• De quantità: tantu; pocu; assé; tropu; naguta; pü o mènu; dumá;
• De möd: cumé; tème/'me; bén; má/malamenti; vulantéa; forti; pian; inscì; pulidu; pagamentu; almenu/almancu; pütostu; a cön da...; cumpagn; adré!; in gná; apréssa;
• De afirmaziun e negaziin: sì; nó; sigüu; gnanca; nemènu;
• De dübi: andabén; magái/magáa; chissá; dabon;

I cungiünziun

E; O; CHA; ANCA; MA; PERÓ; SICHÉ; DONCA; QUINDI; ALÚA; PARTANTU;

El verb (Ul verbu)

Verb vess (Verbu vessi)

• Indicativ present: me a sum, ti a ti sé, lü/lé a l'é, nögn a sèm, violtar a sì, lùi a inn,
• Indicativ imperfet: men a séu, ti a ti séi, lü/lé a l'éa, nögn a séam, violtar a sii, lùi i éan,
• Indicativ passaa prossim: men a sum stéi, ti a ti sé stèi, lü/lé a l'é stèi, nögn a sèm stèi, violtar a sì stèi, lùi a inn stèi,
• Indicativ fütür: men a saó, ti a ti saé, lü al saá, lé a la saá, nögn a saèm, violtar a saì, lùi i saán.

Verb avègh (Verbu 'vèghi)

• Indicativ present: men a g'ho, ti a ti g'hé, lü al g'ha, lé a la g'ha, nögn a g'hem, violtar a g'hì, lùi i g'han
• Indicativ imperfet: men a g'héu, ti a ti g'héi, lü al g'héa, lé a la g'héa, nögn a g'héam, violtar i g'hì, lùi i g'héan
• Indicativ passaa prossim: men a g'ho 'ü, ti a ti g'hé 'ü, lü al g'héa 'ü, lé a la g'héa 'ü, nögn a g'hém vü, violtar a g'hì 'ü, lùi i g'han vü
• Indicativ fütür: men a g'haaó, ti a ti g'haaé, lü al g'haáa, lé a la g'haáa, nögn a g'haaém, violtar a g'haaì, lùi i g'haáan.

Prima cuniügaziun

• Indicativ present: men a mángiu, ti a ti mángi, lü al mángia, lé a la mángia, nögn a mángiam, violtar a mangì, lùi i mángian,
• Indicativ imperfet: men a mangéu, ti a ti mangéi, lü al mangéa, lé a la mangéa, nögn a mangéam, violtar a mangìi, lùi i mangéan,
• Indicativ passaa prossim: men hu mangiá, ti a t'hé mangiá, lü/lé a l'ha mangiá, nögn hem mangiá, violtar hì mangiá, lùi han mangiá,
• Indicativ fütür: men a mangiaó, ti a ti mangiaé, lü al mangiaá, lé a la mangiaá, nögn a mangiaèm, violtar a mangiaì, lùi i mangiaán.
• Infinii: mangià

Segunda cuniügaziun

• Indicativ present: men a édu, ti a ti édi, lü al védi, lé a la édi, nögn a édam, violtar a idì, lùi i édan,
• Indicativ imperfet: men a idéu, ti a ti idéi, lü al vidéa, lé a la idéa, nögn a idéam, violtar a idì, lùi i vidéan,
• Indicativ passaa prossim: men hu 'üstu, ti a t'hé 'üstu, lü/lé a l'ha 'üstu, nögn ham vüstu, violtar hi üstu, lùi han vüstu
• Indicativ fütür: men a edaó, ti a ti edaé, lü al vedaá, lé a la vedaá, nögn a idaèm, violtar a idaì, lùi i vidaán.
• Infinii: edé

Terza cuniügaziun

• Indicativ present: men a pèrdu, ti a ti pèrdi, lü al pèrdi, lé a la pèrdi, nögn a pèrdam, violtar a perdì, lùi i pèrdan,
• Indicativ imperfet: men a perdéa, ti a ti perdéi, lü al perdéa, lé a la perdéa, nögn a perdéam, violtar a perdìi, lùi i perdéan,
• Indicativ passaa pròssim: men hu perdü, ti a t'hé perdü, lü/lé a l'ha perdü, nögn ham perdü, violtar hi perdü, lùi han perdü
• Indicativ fütür: men a perdaó, ti a ti perdaé, lü al perdaá, lé a la perdaá, nögn a perdaèm, violtar a perdaìi, lùi i perdaán.
• Infinii: pèrdi

Quarta cuniügaziun

Prima class:

• Indicativ present: men a dörmu, ti a ti dörmi, lü al dörmi, lé a la dörmi, nögn a dörmam, violtar a durmì, lùi i dörman
• Indicativ imperfet: men a durmiéu, ti a ti durmiéi, lü al durmiéa, lé a la durmiéa, nögn a durmiéam, violtar a durmìi, lùi i durmiéan
• Indicativ passaa prossim: men hu durmì, ti a t'hé durmì, lü/lé a l'ha durmì, nögn ham durmì, violtar hi durmì, lùi han durmì,
• Indicativ fütür: men a durmaó, ti a ti durmaé, lü al durmaá, lé a la durmaá, nögn a durmaèm, violtar a durmaì, lùi i durmaán.
• Infinii: durmì

Segunda class:

• Indicativ present: men a finissu, ti a ti finissi, lü al finissi, lé a la finissi, nögn a finissam, violtar a finissì, lùi i finissan
• indicativo imperfet: men a finiéu, ti a ti finiéi, lü al finiéa, lé a la finiéa, nögn a finiéam, violtar a fignissì, lùi i finiéan
• Indicativ passaa prossim: men hu finì, ti a t'hé finì, lü/lé a l'ha finì, nögn ham finì, violtar hi finì, lùi han finì
• Indicativ fütür: men a finissaó, ti a ti finissaé, lü al finissaá, lé a la finissaá, nögn a finissaèm, violtar a finissaì, lùi i finissaán.
• Infinii: finì

I nümer (I nümar)

1. Vön
2. Dü
3. Trì
4. Quatar
5. Cénchi
6. Sési
7. Sèti
8. Vótu
9. Nöi
10. Dési
11. Vündas
12. Dudas
13. Trèdas
14. Quatòrdas
15. Quindas
16. Sèdas
17. Darsèti
18. Dasdótu
19. Dasnöi
20. Vénti

Esempi de lengua

Del Setcent

Ah, sgienti, che disgrazia l'è mai chesta!
Morosà chi tente tempo con curè
ch'hò l'avarevi sgià toeuj s'ess vu i danè
e mò ch'ha trovo voeun cha ma jo impresta
cha poss falla cercà fena demèn
pientamm on pòr in mèn!
L'oltrer famm bella ciera
e in jeri baronamm da sta manera!
Ma còss ho mai da fà!
Se men sto chilò a Busti ho da crepà!
Andà a Varzì o Casall,
al voeur parè che sia in criminall!
Sicchè, a vegninn a voeuna
poss'andè a Roma en men cercà forteuna.
Sì, sì, vu 'ndà a informamm
ù da chi che vigni a Cà
in che manera l'ho da pratigà
e dienzen che tra tugg abbien vanzà
on chai strasc d'on bordon e d'on collà
parchè 'l sarav pu ben
che vaga vistì da pilligren
ch'a dilla, chi sta ben
hin ch'j fa da lòcco
e n'hen mia da vargògna a fa 'r pitòcco,
se par sorti n'hin bon
de casciass con di loggi a far frizzon.
Chi m'amarav mai di
ch'ess da vegni a sto stato
che, par no ventà mato
e morì da desgusti
hess da bandonà Busti
on paès inscì bon
che, cont i sò danè
conscian gròss i rognon
parfena i forastè.

Traa de Mommena bustese del canonigh Biagio Bellotti (1714-1789).

Del Votcent

Antigamenti, fena amó di temp dul pröm da Zipro, 'pena fäi che finii a guera da Tera Sänta, una grän sciuazza franzesa ca la turnea indree dul Säntu Sepolcar, giüst in püntu a Zipro la va imbatasi in d'una cumpagnia da balossi ca ga n'hän fäi da tüt i sorti. 'Sta poa sciua la podea non dàssi pas; e 'sa gh'é vegnüü in menti? L'ha pensaa ben d'andà dul re a sbarguà 'rgossu. Sciursì ca gh'é mò stäi genti ca gh'hän dii da trà nen via ul fiaa, parchè ul re l'ea un merlu ca sa pudea fagan da tüt i razzi, ca 'l disea nänca trii: "La vedi non 'ma fän chi ca gh'a da braguà par un caicossa? Ga fän da chii robi da fà 'ventà rossu chissassia; ma lü, mò, ca la guarda lee sa 'l vöi casciàssi pai robi di oltar; nen pa insögn!". Ma lee, inscämbi da smaìssi, sciurnon, l'ha vulzüü andàghi istessu "parchè" la disi "almäncu, sa gh'è propi manea non da cavàgan caicossa, ma scudaó ul güstu da dìghi ca l'è un grän lurdu". E inscì ben l'ha fäi. Metas a piängi e la va dul re e la ga disi: "Men, ul mè car re, a vegnu non par cercà giüstizia da chel ca m'han fäi, nagut afaciu! A vegnu dumà par dìvi da fà piasè a insegnàm cuma l'è ca fee vü a purtà pascenza da tüti i dispressi ca va fän, ca ma disan ca va 'n fän di grossi; sa sa mai da pudè imprendi abè men a mandà giù chesta, ca la ma vöi propi passà non! Almäncu ca pudessi dàvala a vü an' lee, ca gh'hii ul canaüzzu inscì largu ca ga passan tüci!".
'Sa vuissi mò dì? Chel lüganeghin da chel re l'ha fäi tänt 'mé darsedàssi; l'ha cumenzaa d'inlua a vuè fà giüstizia da chela sciua là e, sa ti vedi, 'ma l'ha saüü fà! E pö, porcu sa ga fean vöna a lü! Chel al stea maa da cà!
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 283-284

Bibliugrafia

• Luigi Giavini. Al lìssi al füssi al sìssi - grammatica della lingua bustocca - vocabolario italiano-bustocco. Büst Grand: Centro Culturale San Michele, 1996.
• Preghém, a cüra de Michele Crespi, Büst Grand, Arti Grafiche Bertarelli, 2000.
• Gianni Fusetti, I dì dul coeui (i giorni del cuore), Grafiche Casbot, 2002.
• Dizionario legnanese, a cura de Giorgio D'Ilario, ed. Famiglia Legnanese, Legnan, 2003.
• Ul Vangèli tème lu cönta ul San Marcu (tradüziun de Clara Mochetti).
• Mario Candiani, ... tià sia a lumbria, Büst Grand, Freeman Editrice, 2007.
• Ginetto Grilli e Mariolino Rimoldi, Zibaldone Sinaghin-Bustocco, Büst Grand, Nomos Edizioni, 2007.

Ligam de föra

• bustocco.com
• Sit de infurmaziun sura el paes de Dairagh (Dairágu), in italian, ingles e büstoch