Isaac Newton
De Wikipedia
|
Nota: La pàgina la gh'a büsögn də mejurameent də cuntegnüü o də stiil: |
 |
Cheest artícul al è scrivüü in koiné uçidentala, urtugrafìa ünificada. |
Isaac Newton l'era un fìsich, alchimista, matematich, chimich inglees, vissüü a cavàll del XVII e del XVIII secul; segund la magjur pàrt dii filosuf e di scenziàà, l'è stàà ul püsséé impurtant scenziàà in dela storia dela scenza muderna, in sustanza quel ca g'à dà urigin.
[Mudifega] Biugrafìa
Newton l'è nassüü in Inghiltèra, a Woolsthorpe-by-Colsterworth, ul 4 de genaar del 1643 (segund ul calendàri greguriaan; per l'olter calendàri duperàà a chii temp, quel gjüliaan, l'era ul 25 de dicember de l'ann prima). Newton l'è stàà tiràà sü dala sò nòna, vist che ul sò pà l'è mort ca lü l'era minga ammò nassüü, e quand al gh'era dü ann la sò mama l'è nada a viff cunt ul sò omm nöff.
In del 1661 al s'è iscrivüü al'Üniversità, al Trinity College a Cambridge, induè l'à cjapà la laurea quatr'ann dopu; dopu la laurea l'à lavurà un pù a cà sua, e l'è in chel periud chì ca l'à metüü gjù la sò teuria dela gravitazziun üniversala. Ammò, in di chi ann chì l'à pö scuvèrt ul teurema binumial, ca pö al purtarà al calcul infinitesimaal (anca se ul Leibniz al nava in gir a dì ca l'era inventàà lü).
In del 1667 l'à cumincjà a culaburà cunt ul Trinity College, e cuntempuraneameent l'à püblicàà dü liber: De Analysi per Aequationes Numeri Terminorum Infinitas e De methodis serierum et fluxionum, cunt i quai l'à metüü in gir i sò scuvert in dela fisica.
In del 1672 l'à inveci cumincjà a lavurà a pruposit del'otica, e l'è rivàà a dii risültàà a pruposit dela lüss
[Mudifega] Newton: el sistema
L' Isach Newton el le scampa dal 1642 al 1727; ma el sò pensee l' è cumudaa indela segunda mitaa del Ses' scient, perchè i descuert del Newton i tröven post in tra el 1665 e el 1667; el s' embat de chel temp che 'l vé sübet despö i stüdi a l' üniversità de Cambridge e rivolt in particular a matematega, asternumia, fisega e chimega; ma el Newton el ghe laura adré per tanci agn a sistemà pulitu i frött de la sò ricerca premm de 'ndà in tipugrafia. intant l' invia a insegnà matematega a l' üniversità de Cambridge e el le deventa soci de la Suzità reala de Lundra, l'è in di sò memori che 'l ghe porta là a vessegh dent i prìmm furmülassiun püblegh di sò dutren püssé impurtant.
Iscé la prima furmülassiun de la teuria de la gravitassiun üniversala indue el Newton ghe varda a la stessa manera tant a i fenomen del cel che a chì de la tera, cunt el derivà per via matematega sies i legg del Keplero in sö i orbit di pianett sia i legg del Galilei in sö el vegné a bass di ropp pesant del stess prinzìpi, la se tröa denter in d'üna cumünicassiun De motu presentada a la Suzità reala indel 1685; pö despö ün para d' agn, indel '87, la ved el ciar l' òvra prinzìpala del Newton intitulada Philosophiae naturalis principia mathematica indue el prinzìpi de la gravitassiun üniversala el le vé svolt e teurissà in larga manera; indel 1690 el balca asquas del töt el laurà uriginal del Newton sies in söl teree filusofegh che scentefegh, anca se tanci di sò scrìtt i vegnen föra pö despö de che l' ann chì, in tra de lur gh' è amò de regurdà la famusaOttica püblicada indel 1704. I ültem agn de vita del Newton hinn dedigaa a la pulitica e dessuramaross a la carega de diretùr de la Zeca de Lundra; indel 1703 el Newton vé nüminaa president de la Suzità reala e l'è el scensiaa püssé ötorevul del sò paes; l' è in de sti agn che se sistemela la raculada col Leibniz a parposet de ce che l'è rüaa per prìmm a inventà el calcul infinitesimal, che el Newton el gh 'eva rüaa prima del filosef tudesch, anca se chessché el le gh 'eva pö passaa denans indel dighel a töcc.
Gh'hè de giüntagh là che el Newton l' haa scrivüü anca tanci libèr de carater religius. Una prima facia per la qual l' òvra perlupiö scentifega del Newton gh' hala ün' impurtansa particulara in filusefia l' è quela del sistema, che 'l preved üna sintèsi ben riüssida de ricerca sperimentala in sö i fenomeni natürai e de custrüssiun matematega. In sustansa, el Newton el leghe varda a ün insèm de indüsiun e de dedüssiun che 'l gh 'haa el sò precedent püssé impurtant indel Galilei; el s' embat, giüsto cünt, de svilüpà l' uservassiun sperimentala di fenomen fisegh per cavan fö di legg de validità üniversala; a 'sti legg chichinscì ghe se rüa cun d' üna generalissassiun sempèr püssé slargada, che però gh 'hala mai de perd el ligam cunt l' uservassiun e el riscùnter sperimentai; üna vòlta pö despö che s'è rüaa sö inscima al basel püssè a olt de la generalissassiun permetüda dal riscùnter sperimental, mè de trà inans cunt la dedüssiun per cavà föra di legg bun üniversalment di növ fenomeni de pudè uservà; la matematega l' è deddovera el strüment che 'l servess a cerné fö la presensa d' impiant o ligam püssé generai in di fenomeni uservaa e dessuramaross i a dupera per strulegà fenomeni gnamò uservaa; rispet al Galilei, che 'l parleva de la matematega cumè de la lengua duperada de Dia per scrìv el liber de la natüra, el Newton el le resta forzi ligaa a ün' idea püssé strümentala de la matematega, indue el sò prìmm cumpet l'è quell de dagh üna furma rigurusa a i uservassiun sperimentai.A i prinzìpi del sò sistema el Newton ghe dà üna furma precisa cunt di regul de la ricerca che el met in mustra al' inissi del ters libèr di Principia
