Gioàn Scòt Irlandés
Ol Gioàn Scòt Irlandés (Irlanda 810 -880) a l' è stàcc ü frà, filosèf, teològo e tradütur irlandés.
Cuntegnüü |
[Mudifega] La eta
Che lü l' era de rassa irlandésa a'l se capìss söbèt del sò nòm: defàt l' è ü scòt, var a dì abitànt de la Scotia Maior, nòm de l' Irlanda a chèi tépp lé; perdepiö, in di so scrécc a'l se firmàa Eriugena var a dì nassìt (gena) in Irlanda (Eriu): Irlandés giöstopónt. Indel 843 a l' è indàt in Galia per guidà la Scöla Paltina del Carlo ol Pelàt che 'l gh ' à dàcc po' a ol compèt de tradüsì del grégh ol Corpus Areopagiticum del Dionìs l' Areopagìta, che ol Scòt l' à stödiàt e interpretàt in latì, co 'l redesàs apröf al Platonìsmo növ. L' à stödiàt e tradüsìt pò a i scrècc de l' Orizén e di Padèr de la Capadòcia, e tra chèsti ol San Basilio ol Grànd ol San Massìm ol Cunfesùr e ol San Grìgö de Nìssa.
La sò filosoféa la ghe và adré a chèla d' ol San Göstì in söl Platonìsmo e la teologéa nigatìa. Sènsa döbe, l' Irlandés l' à ülìt spiegà la realtà co 'n d' ü sistéma ragionéol e ünìtare in descòrde co i contràscc de la religiù – che i dìs che Dio e ol mónd a i è dù realtà dièrse – e i dutréne sö la creassiù e la olontà dìina.
Per ol Scòt, resù e fede a i è debù navès de conossènsia ira, dóca a i pò mia èss in contradissiù; però se l' fodèss issé, l' è la resù che la gh ' à de prealì. Chèsta dichiarassiù, insèma al Panenteismo ( töcc i laùr a i vé de Dio e a Lü i ghe tórna indré) che l' Irlandés l' à sostegnìt indel De divisione naturae, a i gh ' è costàde la condana de la Césa Catolèga per eresìa, che l' à püdìt ischïà domà grassie a la protessiù del re. In sö la sò mórt a i è stàce cöntàde sö tàte stòrie, üna de chèssce la dìs issé che in sèguet a la mórt del sò protetùr a 'l se sèes refügiàt in Inghiltèra, endoche l' è stàcc copàt fò di fràcc ch'i l 'la consideràa eretègh; acassibé chèsta stòria la sèes la piö bèla, gh' è de mia credéga.
La persecüssiù d' ol Scòt Irlandés da part de la Cesa la s'è mia fermàda co la sò mórt. Indel 1210 la gh 'è riàcia üna sentènsa concordare postöma, co la condana a brüsà ol sò libèr De divisione naturae; amò indel 1225 ol papa Onöre III a 'l ghe invierà là üna letèra spiritàda a i escóv fransés per sircàga de regòi sö töte i còpie del libèr per mandàle al fögh zó a Roma.
[Mudifega] Ol dìi e la resù
Per ol Scòt Irlandès, la filosoféa e la teologéa a i è ol medém laùr. Defàt lü a' l dìs issé: <<La ira filosofèa l' è la ira religiù, e per convèrs, la ira religiù l' è la ira filosoféa>>. Filosofà l' öl dì èd e riconóss ol valùr e la stabeletà di prensépe ch ' ì stà al pè de la ira religiù. Prope per chèsta sò intréga identificassiù di prensépe religiùs co 'n d chèi filosofègh, l' Irlandés a 'l s' è fàcc tàcc nemìs. Moral che per ol frà, ol ligàm e l' indà 'ntis tra féde e resù l' è intrinsèch, perchè töte e dù i è generàde de üna medéma caösa, var a dì la Sapiènsa dìina, che la s' è manifestàda indela Sacra Scritüra. Se l' è mia sostegnìda de la resù, la féde la ris-cia de trabalà, issè ol Scòt Irlandés a'l rìa a dì che bisògna <<crèt a chèl che se dìs co 'n d verità 'dré a l' önègh prensépe di laùr.>> e <<'ntìnd chèl che co 'n d verità a'l se crèt.>>. Dóca, in chèst, l' Irlandés a 'l se fa féss derét al pensér d' ol San Göstì, che per lü a 'l valìa ol credo ut intelligam et intelligo ut credam ( crède per capì e capésse per crèt).
Dóca, per l' irlandés, la fède l' è l' esàm e la pòcia de 'ntìnd ol significàt di Scritüre, che 'l pórta a riconóss ol sò natöral sistéma ragionéol; lùre, defàt, ai gh ' à de èss lesìde e capìde indel significàt sìmbolegh e mia leteràl, perchè ol Sant Ispéret, che 'l parlàa per mès di profèti, a 'l se manifestàa co 'n di figüre e di metàfore che i gh ' à di significàcc mia fenìcc. Per ol Gioàn Scòt, pò a i scrécc di Padèr de la Cesa a i gh' à de èss lesìcc in dièrsi significàcc, perchè sèrtedüne ólte a i sómea èss in contradissiù tra de lùr, e chèst l'è mia pussebèl. E l' è domà grassie a la resù, che la dipénd de l' Ispéret, che nóter a 'm pöl vèd e comprènd i motìi e i vìe d' interpretassiù, e pò passà fò d sura chèssce, indela profondità önéga e diìna de la erità che la genéra chèssce dièrse esposissiù.
[Mudifega] I quatèr natüre
Dóca ol Scòt Irlandés a 'l mèt zó la sò teoréa del divì a partì del Platonìsmo Növ, ma a 'l ghe càssa dèt pò a l' idéa cristiàna de la natüra personàl de Dio, Creatùr d' ol mónd. Per ol filosòfo, Dio l' è l' önéga realtà ira, e dóca l' önègh “personagio” de la sò filosoféa: defàt, töcc i laùr i dipénd e i è generàcc de Lü e töcc i laùr a ghe tórna sèmper indré a Lü, per l' Irlandés che 'l ghe dìs a l' insèm de töcc i laùr “natüra” e dezà che la natüra l' è ingual a Dio, lü in lé a'l desmes-cia fò i quatèr divisiù de l' esèr divì. Lùre i è:
1. la natüra mia creàda e creànt che l' è Dio; l' Esèr divì, in chèsta prima divisiù, l' è consideràt comè prensépe prim, etèrno, e che 'l rèsta sèmper chèl; a la sò conossénsia l' ómen a 'l pöl domà dermàss, sènsa però mai rià a üna dègna rapresentassiù e comprensiù. Defat, Lü a 'l pàssa fò 'd sura la natüra, la bontà, la sostànsa e dóca chèl che 'l se dìs de Lü in di Scritüre l' è dìcc mia per Lü in Sè medém, ma per nóter, ach per chèl che 'l reàrda, presémpe, la Trinità. Dóca co l passà fò 'd sura töt chèl che l' è èrt a nóter, la realtà de Dio l' è ol mia èss, ntìs comè chèl che süpera ol confì de l' èser. Chèsta idéa la sarà pò töcia sà amò per fla formassiù de la teologéa nigatìa del Nicòla Cüsà e de óter teològi e filosòfi.
2. La natüra creàda e creànt che l' è ol Vèrb procedént de Dio: pò a in chèsta segónda divisiù Dio l'è ol Creadùr di caöse prìme o di esemplàr originài de töcc i laùr. Chèssce “spéce” o “fórme” i è face del pensér divì. I è etèrne comè Dio, e, in quànt creatrìci de töcc i laùr, i pò a üna Sò manifestassiù. L' è ciàr che in chèsta divisiù l' Irlandés a 'l tö sà amò ol concèt platonègh di idèe, co n d ' üna spiegassiù in ciàv cristiàna.
3. La natüra creàda e mia creànt che l' è töta la realtà materiàl ( o fiséga) cassàda lé indel tramèt e indel tép: chèsta divisiù la sarèss la manifestassiù di idée divìne (co 'n d' ü óter reciàm a la teprèa di idée platonéghe), perchè l' ünivèrs intrégh, 'ntìs comè urdèn fisègh, a 'l vegnerèss zó di resù ideài, e 'l sarèss efèt de chèle caöse primordiài preséncc indel Vèrbo divìno. Dóca l' ünivèrs l' è creàt e etèrno, perchè l' esìst indel Vèrbo etèrno, e 'l sarèss fàcc de spirèt e còrp, comè ü grànd organìsmo viv. I laùr materiài che i 'l la componìss a i sarèss dóca nóma ün' aparènsa, perchè ol sò fondamént genüì l' è spiritüàl. Pò ach a chèsta tési l' è töcia sà amò d' ol Platonìsmo Növ, che a 'l dìs issé che la gh ' è ün' önéga sostànsa, vàr a dì chèla divìna, e ol mónd l' è nóma üna manifestassiù de chèsta sostànsa (teofania, o manifestassiù divìna). Per ol Scòt Irlandés, dóca, >>Deus fit in omnibus omnia>> (Dio a 'l deénta töt in töcc i laùr), pròpe comè per ol Pseudo Dionìs ol Aeropagìta.
4.La natüra mia creàda e mia creànt, che l' è Dio stèss, 'ntìs comè ergü che töt ol Creàto a 'l ghe ténd là, chèsta divisiù la rapresénta Dio comè méta e fì del mónd, dezà che töt chèl che 'l vé de ü prensépe a 'l ghe dà natöralmént a tornàga . Dóca ol filosòfo a 'l presénta là i témi del vegné zó e turnà al prensépe, caraterestégh del Neoplatonìsmo. In töt chèst, perdepiö, l' ómen a 'l se tróa indel mès tra ol mónd di còrpi e chèl di esènse; per l' Irlandés, l' ómen a l' è ün' ünivèrs pissenì che, co l' inteligènsa a'l ghe rüga dét indela resù piö profónda di laùr, a'l sìrca de ritroà ün' esènsa ünéga, che la pàsse fò 'd sura la smarmaiada e la quantità confüsa del mónd materiàl e del mónd inteletüàl. Dóca ce che 'l se premüra de sircà chèsta primordiàl ünità, a'l capìss che i laùr che i è creàcc emortài, a i è invèsse coetèrne al Vèrbo perchè espressiù di esènse. Gràssie a la féde e a la resù l'ómen a'l ghe rìa a catà ol divìno che gh 'è indèl mónd, e issé a'l contribüìss al tornà indré de l' ünivèrs a Dio. L' inteligènsa de l' ómen, dóca, l' è nomà üna rissórsa per contemplà ol Vèrbo, ma lé la pöl perdès vià dét in di laùr e pèrd la capassità de conóss la erità. La redensiù de l' inteligènsa, che per sò natüra de lé l' è destorziàda da la erità, la pöl vègn nomà per merét del Signùr, che 'l rénd possibèl tornà a la conossènsa che Dio a'l gh' à del mónd e de Lü medémm.
Issé, dóca, i quatèr natüre a i fà ü sircól divì, endoché Dio medémm l'è ol pèrno, e che l se manifèsta in manéra contìnüa ed etèrna, sènsa mai ndà fò de Lü, perchè a 'l crea töt deperLü , dét in de Lü e per Lü. Pò a in chèsta proposissiù ol Scòt Irlandés l' è derét al San Göstì che 'l pàrla de sircól ermeneutègh reard a resù e féde.
[Mudifega] La libertà de l'ómen
Ol Gioàn Scòt Irlandés a l' è stàcc a ü gran sostenidùr de la libertà de l'ómen, specialmént cóntra la negassiù che 'l n' avéva fàcc frà Gödescàlch: chèst' ültèm, co l' interpretà in manéra estréma e leteràl i proposissiù del san Göstì d' Ipóna, l' avéva furmà la dutréna de la Dópia predestinassiù, co 'l sostegnì che Dio, fin del prensépe, l' à destinàt di ómegn a la salvèssa e al bé e di óter a la perdissiù e al mal. Ma ol Scòt Irlandés a'l respónd che l' è mia pussibèl addossàga a Dio üna pre destinassiù, 'ntìsa comè “destinà prìma” perchè in Dio a 'l ghè mia ü prìma e gnach ü dòpo. Lü 'l partìss da la teologéa nigatìa del Dionìs, e perdepiö a'l dìs issé che l' è mia pussibèl afàcc condissionà la olontà. Co l rifàss invesse al Göstì, a'l dìs issé che ol mal l' è mia üna realtà, ma ü mia – esèr e dóca Dio a 'l la conóss mia se de no a' l la crearèss perchè ol pensèr e l' atività in Dio a i è l' istèss laùr. Dóca ol mal l' è üna mancànsa de perfessiù opör üna nigassiù de realtà . Sichè in Dio ghe pöl mia èss afàcc presiènsa del mal de l' ómen, e de conseguènsa ghe pöl mia èsga predestinassiù al mal. Ol caratèr esensiàl de l' ómen, l' è per l' Irlandés, ol libèro arbìtrio, var a dì la possibilìta de fà pecàt o de mia fà pecàt; tamèn, acassibé libèr l' ómen 'l pöl godì de la Gràssia divìna. Però chèsto pensér a 'l la esponìss a la cüsa de Pelagianesèm, defàt la sò dutréna la sarà condanàda de dù congrèss
