Guglielmo Tell
De Wikipedia
 |
«Sunt el fiöö del Guglielmo Tell
che s'è mea sbassàa a salüdà un capèll...» |
|
(Davide Van De Sfroos, Il figlio di Guglielmo Tell)
|
Guglielmo (Wilhelm) Tell l'è ün persunagg svizzer che se sa minga gnanca incoeu se l'è vissüü verament. L'è cunsideràa l'eroe svizzer per ecelensa. La sò storia, vera o minga vera, l'e cugnusüda in tücc el mund.
[Mudifega] Tradiziùn
Segund la tradiziùn, Guglielmo Tell l'è nassüü e vissüü tra la fin del XIII e l'scuminci del XIV secul a Bürglen, in del Cantun Uri, e'l faseva el casciadùr cunt la balestra.
El 18 nuvember 1307 l'era nàa ad Altdorf, capitàal del Cantun, e quand l'era passàa in de la piazza del paes l'ha minga salüdàa el capèll de l'imperatùr, che'l balif Gessler, aministradùr del sitt per cunt dij Asburgh, l'aveva metüü in scima a ün bastùn. El capèll, ch'el voeureva dì l'autorità de l'imperatùr, el duveva vess saludàa da tücc quej che ghe passàven innanz: quej che'l faseva minga, l'era cundanaa cunt el sequester dij ben u fin anca cunt la mort. Vist che Tell l'aveva minga fàa, el dì dopu l'è stàa ciamà in sü la piazza per rend cunt del sò cumpurtament.
Gessler l'aveva decidüü che Guglielmo Tell el gh'avarìa avüda salva la vida se'l riüssiva a centràa cunt la balestra üna poma metüda in sü la crapa del sò fioeu. Tell ghe la gh'eva fada, ma i suldàa de Gessler gh'avevan scuvert che sota al sò vestìi gh'era ün'oltra freccia: la soa intenziùn l'era quèla de cupà el balif se'l riusiva minga a ciapà la poma ed inscì cupava el fioeu. Per 'stu fat chì, Tell l'è stàa arestàa e purtàa in sü üna barca per nà in de la presùn de Küssnacht. A l'impruvìsta in sül lach (dopu ciamàa Lach dij Quater Cantun) l'ha tacàa a tempestà; alura Tell, che l'era anca bun a fà el timunee, l'è stàa liberàa per salvaj. Ma, rivaj a la riva, tra Altdorf e Brunnen, l'è riüssìi a saltà giò da la barca e, cunt üna gran pesciàda, l'ha spingiüü via la barca.
Trìi dì püssee tard, arent Küssnacht, Tell el s'era metüü dedree ad üna pianta per specià l'arivi de Gessler cunt la barca; apena rivàa, l'ha cupàa cunt ün culp de balestra.
Inscì, segund la tradiziùn, el 1 genar 1308 l'è cuminciada la liberaziùn dij primm Cunfederàa svizzer: la gent, vegnüda a savè dij impres de Guglielmo Tell, la se gh'ha revultada aij invasùr, la gh'ha circundàa i castej e i gh'ann casciàa via i balif da quej teritori.
Se dìs anca che Guglielmo Tell l'ha ciapaa part a la bataja de Morgarten insèmm ai Cunfederàa svizzer (Uri, Svitt e Untervald), che l'è finida cunt la vitòria de 'sti chì cunter i Asburgh in del 1315.
In del 1354 Guglielmo Tell l'è mort menter l'era adree a salvà ün bagaj che l'era burlàa denter in del fiüm Schächen dürant üna tempesta.
[Mudifega] Leteradüra e teater
El primm a cuntribüì a fàa diventà famùs Guglielmo Tell e la sò storia (vera o minga vera che l'è stada) in tücc el mund l'è stàa el scritùr tudesch Friedrich Schiller, che l'ha scrivüü ün'opera de teater in del 1804.
El cumpusidùr italiàn Gioachino Rossini el se gh'ha ispiràa a Schiller per scrif la sò opera Guglielmo Tell in del 1829.
