Storia de Bèrghem

Chest artícol a l'è scricc in Lumbàrt, ortograféa orientàl unificàda.

La stòria de Bèrghem l’è caracterizada de ü’ evoluziù longa e a tanti fàcc, con radìs in i témp vècc. In orìgine colonizada dai Òrobec, ü pòpol de urìgine celtico-lìgur, la sità l’ha suportàt tant domìni: romà, barbar, lombard, franc, comunàl, signoriàl e venezian, fin che l’è deventada part del Regn d’Italia e, a la fì, part de l’Italia modèrna.

Chèsta aventura storèga l’ha lassàt üna rica e diversa eredità architetònica, culturàl e urbana, üna testimonianza del sò ròl strategìch intra i Àlp e la Vàl del Pò.

Origin vècc e ’l periüd romà

L’etimologìa del tòponim Bèrghem (in latìn classich Bergomum) l’è incerta: podarìa derivà da radìs prelatìne come barga (“baracca”), da element indoeuropei che se referìssen a “sìt elevàt” o da furme germanighe come berg (“muntagna”). Già in di témp pre-romà, la zona l’era abitada dai Òrobec, ü pòpol celtìch-lìgur ligàt a la cultura de Golasecca. Pusé tardi, vers el 550 a.C., la zona l’ha subì incursiù de pòpol celtìch come i Cenomani. Con l’arrìf dei romài, Bèrghem l’è deventàt ü comun, famùs come Bergomum, in del 49 a.C., integràt in la Regio XI Transpadana.

Mediöv: guvernant e comun

Per savenn pussee, varda l'articol Ducad de Bergem.

In del Mèdiöv, Bèrghem l’ha subìt invasiù barbare ed è stada conquistada dai Lombard e pö dai Franc. In del 904, el rè Arnulf l’ha dàt al vèscuf i poder civich, ma in del 1098 la sità s’è declarada ü comun lìber, e s’è anca cuntraposta a l’imperadùr Federico Barbarossa entrànd in la Lega Lombarda.

Di forti guere tra Guelf e Ghibellìn g’han caracterizàt el XIII sècol, ü periüd indoe Bèrghem l’è stada sota l’inflüenza dei Visconti de Milan, che i g’han costruìt i mür, tra cui la Citadèla.

Signorie Visconti e dominaziù veneziana

In del 1331, Bèrghem l’ha acettàt la suzeranità del rè de Boèmia, perdend la sò autonomia comunàl; pö l’è passada sota el dumìni dei Visconti.

I Visconti i g’han mettüd in pràtega difese nuove: la Ròca sü la culina de Sant’Eufèmia (cumenzada in del 1331, finida da Azzone Visconti in del 1336) e la Citadèla sü la culina de San Giovanni (vers el 1355), furmànd ü sistema de difesa integràt.

In del 1428, Bèrghem l’è passada sota la Republica de Venèzia, che l’ha costruìt i impunènt mür bastiù, i mür venezian, per protezér la Cità Ölta. I port, come Porta San Luréns, i portàven sü el liù de San Marco. I mür de la sità i è stada completàcc tra el 1561 e el 1588.

Rivolüziù, règul napoleonighe e asburgighe

Con la fì de la Republica de Venèzia, in del 1797 la Republica de Bèrghem l’è stada fundada come üna republica giacobina, ma l’è durata pòch, sota l’inflüenza francese, e incorporada in la Republica Cisalpina, cun üna strutura aministrativa divìsa in cantùn.

Dòpo el periüd napoleonigh, con el Restàur, Bèrghem l’è deventada part del Regn de la Lombardia-Venèzia sota dumìni austrìach, che l’ha purtàt a la prima industrializaziù de la sità, soprattütt in l’industria tèssil.

Resorgiment e unificaziù italiana

Bèrghem l’ha giugàt ü ròl simbolìch in del Resorgiment: tanti sò citadì i g’han partecipàt a la famosa Spediziù di Mìl, tant che la sità l’è vegnüda ciamada “Sità di Mìl”.

El general Garibaldi l’è entràt in sità el 8 giügn del 1859 cunt i caciadùr alpìn.

Dòpo el 1860, Bèrghem l’è stada incorporada in del Regn d’Italia e pö in de la Republica Italiana.

XX sècol e incö

Dürant el XX sècol, la sità l’è cresüda e la s’è trasfurmada, mantenènd però ü gran dialògh con la sò eredità storèga. Incö, Bèrghem l’è üna sità a tanti stràt: la Cità Ölta la g’ha ancamò l’aspèt medieval e fortificàt, mèntre la Cità Bàssa, svilupada tra el XIX e el XX sècol, l’è modèrna.