Và al contegnud

Fium (Croazzia)

De Wikipedia
(Rimandad de Rijeka)
Lumbard ucidental Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa.
Fium (Croazzia)
Comun
Fium (Croazzia) - Bandera Fium (Croazzia) - Stema
Fium (Croazzia) - Sœmeanza
Fium (Croazzia) - Sœmeanza
Dats aministrativ
Nom ofiçal Rijeka
Stat Cruazia
Region Region litoral-montana
Politega
Sindegh Marko Filipović
(6 giugn 2025)
Territore
Coordinade 45°20′N 14°26′E / 45.333333°N 14.433333°E45.333333; 14.433333
OSM 2260028
Voltituden 0 m s.l.m
Superfix 43,4 km²
Abitants 107 964 ab.
(31 agost 2021)
Densitaa 2487.65 ab./km²
Confin
Fus orari UTC+01:00
Varie
Prefiss 051
Codex postal 51000
Sigla autom. RI
Sant protetor San Vito de Łucania
Localizazion
Sit istituzional

Fiumm (in croatt: Rijeka; in Italian e dialett fiuman: Fiume; in ciacavegh: Rekà o Rika[1]) l'è ona cittaa in Croazia de 108.662 abitant. A l'è el port pussee important del paes e l'è la terza cittaa pussee granda de la Croazia. La se trœuva insu'l Golf del Kvarner, e a l'è granda pressapocch 44 chilometer quadraa.

Fiumm el se trœuva ind el ovest de la Croazia, insu la riva nord del Golf de Fiumm, tocch pussee spiscinii del Golf del Kvarner insu'l Mar Adriategh che, ind i band de Fiumm a l'è fond assee per fàgh navegà i barch (pressapocch 60 meter) e n'a daj l'oportunitaa a la cittaa de vegnì inscì importanta per i scambi comerciaj su mar. La cittaa la se trœuva insu'l delta del fiumm Rječina (in italian: Eneo; in venet: Fiumara o Fiumera) che'l spartiss Fiumm in duu tocch: a ovest l'è sit el center storegh de la cittaa, intant che a est la gh'è la citadina de Sušak. La Rječina l'è anca servida de confin natural intra Italia e Jugoslavia quand che l'Istria l'è stada ocupada de l'Italia.

Simboi de la cittaa

[Modifega | modifica 'l sorgent]

La cittaa de Fiumm la gh'ha on scud, ona bandera, ona bandera de cerimonia e on inno. El drœuvà de chej simboi chì a l'è regolaa del Consili comunal compatibilment cont i lesg de la cittaa.[2]

El stemma de Fiumm insu la torr de la cittaa

El scud (o stemma) de Fiumm a l'è basaa insu'l stemma che l'è staj assegnaa el 6 de luj 1659 del re de Croazia e imperator d'Austria Leopold I. L'è faj su de on'agola negra a duu coo cont on pé insu'n vas che'l sbilza aqua e l'olter insu ona preda. La figura principala la gh'ha dedree un fond ross.[2]

La bandera oficiala a l'è blœu ciara cont el scud ind el mezz, circondaa d'on rond sgiald. Insema a la bandera oficiala de la cittaa, Fiumm el gh'ha anca ona bandera de cerimonia 'mè manera de manifestà el partegnì al sit in pù. Chella bandera chì a l'è stada tirada a man del Consilli comunal ind el 1870 e l'è fada su del stemma cittadin storegh, pressapocch compagn de chell modern, con la corona imperiala austriegh-croatta sora i duu coo de l'agola, el fond invernighent e on papir con scrivuu el mott Indeficienter ("che'l se pœu minga esaurì") e'l tricolor fiuman (ross, dòr, blœu) dedree.[2]

La canzon che la fa de inno per la cittaa de Fiumm a l'è la Najdraža Rijeko ("Mé pussee cara Rijeka") scrivuda e metuda in musega del Damir Badurina. La canzon a l'è on'ode a la cittaa, cont on test d'amor vers de Rijeka e un zicch de nostalgia.

Quand che la cittaa de Fiumm a l'è nassuda ai temp di roman la se ciameva Tarsatica e, sgiamò ind el II secol, i gh'è di testimonianz del nomm dol fiumm Rječina de che la cittaa la ciapa el nomm al didincœu. El fiumm a l'era ciamaa Oeneus, nomm del qual el vegn anca el nomm italian - Eneo.[3] Per contra el nomm originari in latin l'ha daj el nomm a vun di quartee de Fiumm: Trsat (in italian "Tersatto").

Ind i olter lengu el nomm a l'è de solit el voltà de la parolla "fiumm": in sloven a l'è ciamaa Reka, in italian Fiume; in ungheres a l'era ciamada storegament Szentvit e al didincœu Fiume inscì tant'mè in todesch l'era ciamada Sankt Veit am Flaum o, pussee sempi, Pflaum descompagn del nomm d'incœu, Fiume.

A Fiumm storegament i gh'è duu dialett principal, descompagn intra lor. I Recani i parlaven el dialett ciacavegh-ekavegh (ciamaa inscì de la manera in de che la se dis la parolla "cosé", ča, e per la tendenza de scurtà i paroll ch'i gh'hann denter ije con domà e o, la quaj volta, i - per esempi Rijeka la deventa Reka o Rika) de la lengua croatta. Inscambi i Fijumani i parlen el dialett fiuman de la lengua veneta.

Fiuman[4] Ciacavegh[5] Croatt Lombard
rivar arivat doći rivà
balon bala lopta balon
bel (-a) bel (-a) lijep (-a) bell (-a)
saco borša torba/vreća borsa/sacch
ciacolar ciacolat pričati ciciarà
andar ća ići andà
ciapar ciapar uhvatiti ciapà
far/lavorar delat raditi fà/lavorà
grazie fala hvala grazie
magnar ido jelo magnà
canotiera kanotjera potkošulja canotta
tuti si svi tucc
s'ciopo šciopo puška s'ciopp
sorzo šorzo miš ratt
sigareta španjolet cigareta sigaretta
perchè ža zašto perchè
orologio žveljarin sat orelocc de man
sveiarin orelocc de tavol

Fiumm a l'è tacaa ai olter cittaa croatt d'ona bona red d'autostrad. L'A6 la taca a la capital croatta Zagabria passand per l'A1 intant che la A7, finida ind el 2004, la liga a Lubiana e a Triest. Chesta la fa anca de tangenzial, menand a l'A8 - autostrada che la liga Fiumm a l'Istria cont el passà per el tunnel del Mont Učka, slarghii ind el 2024.[6]

La stazion de Fiumm cont un tren regional HŽ-1141 insœul binari 1

La stazion di tren de Fiumm a l'è ligada cont ona ferrovia elettrifegada a Zagabria e a Budapest. I gh'è anca di lini elettrifegaa per Triest e Lubiana doperaa pù per el strasport de personn dopo'l fallà del conligament Triest-Fiumm tiraa in pé di Ferrovij Sloven, Croatt e Italian ind el 2024.[7] I hinn adree a progettàss di conligament cont l'isola de Krk, Pola e ona linea svelta per Zagabria.

El reoport internazional de Fiumm

El reoport internazional de Fiumm el se trœuva a 17 chilometer de la cittaa, vesin de Omišalj, insœu l'isola de Krk. El se pœu ruvàgh grazzia al pont de Krk o ai lini di corrier che'l lighen a Fiumm e a Opatija. El reoport, vert ind el 1970, el gh'ha ona pista de 2.500 meter e a l'è interessaa d'on traffegh de sgol economegh per cittaa de l'Europa come Amsterdam o Belgrad.

Strasport cittadin

[Modifega | modifica 'l sorgent]

Fiumm a l'è servii d'ona red de corrier gestida de Autotrolej che'l lighen ai cittaa arent, fœura ch'i conlighen i sit del center. Del 1899 al 1952 la gh'era anca ona linea de tramvaj longa 6,3 km e on servizzi de filobus.[8]

El port de Fiumm a l'è el port pussee important de la Croazia. De chì i parten di conligament cargo per tutt el mond, lini per i isol de la Croazia, i cittaa arent e i lini svelt per Split e Dubrovnik ma minga conligament internazional per civil.

  1. (HR) Rika ili Reka - Čakavski rječnik kvarnerskog kraja. URL consultad in data 2 desember 2025.
  2. 1 2 3 (HR) Grb, zastava i svečana pjesma Grada Rijeke. URL consultad in data 3 desember 2025.
  3. (HR) Rječina – rijeka po kojoj je naš grad dobio ime. URL consultad in data 4 desember 2025.
  4. (HR) Fiumanski rječnik. URL consultad in data 3 desember 2025.
  5. (HR) Čakavski rječnik. URL consultad in data 3 desember 2025.
  6. (HR) Otvorena druga cijev tunela Učka. URL consultad in data 4 desember 2025.
  7. (IT) Il treno Trieste-Fiume non sarà confermato: lavori sulla rete slovena. URL consultad in data 4 desember 2025.
  8. (HR) Povijest - Autotrolej. URL consultad in data 4 desember 2025. (arqiviad de l'url orijenal in data 25 febrar 2008)