Idrògen

De Wikipedia
Va a: navegá, truvá
Chest artícol a l'è scricc in Lumbàrt Orientàl, ortograféa unificàda Lombard oriental

L'idrògeno (del grech hydor, aiva e gennasin, generà) l'è 'n element chìmich. L'è identificàt col sìmbol H e 'l g'ha nömer atòmich Z=1. L'è l'elemeent piö lezér e piö bondànte de l'üniverso (75% de la màsa e 90% del nömer de àtomi), quaze töcc sota fùrma del sò izòtopo sènsa gne 'n neütrù (pròsio).

Cunsideràt come elemènt pùro, e mìa endena quach ótra molécola, el pöl prezentàs en tré fùrme:

  • en cundisiù standard, come gas biatòmich (H - H) sènsa culùr e sènsa udùr, fàcil a tacà föch; l'idrògeno gasus el g'ha 'n pónt de ebulisiù de apéna 20.27° K e 'n pónt de füziù de 14.02° K. L'idrògeno gasuus l'è furmàt de du àtomi tacàcc ensèma per mès de 'n ligàm covalènt sèmplice, endoche i dù àtomi i mèt en cümü i sò eletrù;
  • en cundisiù de àlta presiù (come se pöl troà endèla part centràla dei pianéti gigàncc) el ciàpa 'n caràter de metàl;
  • en cundisiù de presiù bàsa fés (come 'ndèl spàsio deèrt) el pöl pò a ezìster come gas monoatòmich.

L'idrògeno elementàr el g'ha 'na gran emportànsa per l'üniverso 'ntréch, le reasiù de füziù nücleàr che g'ha löch al dedét de le stèle le part de l'idrògeno, per furmà i vari elemèncc piö gréf e complès che vé dòpo endèla tàola periòdica.

L'idrògeno gasùs en cundisiù normài l'è 'na miscéla de dò fùrme diferènte: òrto-idrògeno e pàra-idrògeno che g'ha spin contràre; de sòlet, el 25% de le molécole i è de fùrma pàra, el rèst òrto. le dò fùrme le g'ha caraterìstiche fìziche en bris diferènte (per ezèmpe, el pónt de ebulisiù el càmbia de 0,1 K).

Aplicasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

L'idrògeno l'è dopràt per divèrsi procès indüstriài:

  • prudusiù de amonìaca;
  • idrogenasiù de gras per l'indüstria alimentàr;
  • prudusuù de metanòlo;
  • produsiù de àcido clorìdrich;
  • carbürant per sèrte tìpi de mutùr;
  • en fùrma líquida, endel setùr dei supercundutùr;

Compòscc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Aisebé che l'idrògeno en fùrma molecolàr H2 l'è mìa tat reatìf en cundisiù normài, el fùrma 'na möcia de compòscc co la magiorànsa dei elemèncc chìmich. Se conós miliù de idrocarbür, ma i se 'nzènera mìa per reasiù dirèta del idrògeno elementàr col carbònio. L'idrògeno el pöl furmà compòscc coi elemèncc piö eletronegatìf, compàgn dei alògeni (fluòro, clòro, bròmo, iòdio) o coi calcògeni (osìgeno, sùlfer, selénio); en chèsti compòscc, l'idrògeno el ciàpa 'na càrica parsiàl pusitìva per vìa de la polarità del ligàm covalènt. Quan che 'l se önés al fluòro, al osìgeno o al azòto, l'idrògeno el pöl partecipà endena modalità de ligàm mìa covalènt ciamàt "ligàm idrògeno" o "put de idrògeno", che l'è fondamentàl per la stabilità de tàte molécole biològiche. L'idrògeno el pöl apò furmà compòscc co elemèncc meno eletronegatìf, compagn dei metài o semi-metài, endei quài el ciàpa 'na càrica parsiàl negatìva. Chèsti compòscc i è ciamàcc idrùri.

L'idrògeno el fùrma 'na gran varietà de compòscc col carbònio. En conseguènsa de la prezènsa de chèsti compòscc endei éser vivèncc, chèsti compòscc i è denuminàcc compòscc orgànich; el stüde de le proprietà de chèsti compòscc l'è la finalità de la chìmica orgànica, e 'l stüde del contèst dei organìsmi vivèncc l'è denuminàt Biochìmica. Segónt sèrte definisiù, i compòscc "orgànich" i g'ha bezògn de la prezènsa de carbònio per véser ciamàcc isé ma mìa töcc i compòscc del carbònio i vé cunsideràcc orgànich (per ezèmpe el monòsido de carbònio, o i carbunàcc metàlich.

En quach ezèmpe de compòscc covalèncc importàncc che conté l'idrògeno i è: l'amonìaca (NH3), l'idrazina (N2H4), l'àiva (H2O), e 'l peròsido de idrògeno o àiva osigenàda (H2O2), el sulfuro de idrògeno (H2S), etc.

Izòtopi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Reprezentasiù schemàtica de pròsio, deutèrio e trìsio.

L'idrògeno l'è l'ünech elemènt che i sò izòtopi i g'ha nòm diferènt de l'elemènt bàze:

  • Pròsio: l'è l'izòtopo piö cümü en natüra; el sò nùcleo l'è furmàt apéna de 'n prutù e nisü neütrù. Isé 'l pròsio el rezülta furmàt de 'n prutù e de 'n eletrù che ghe gìra entùren.
  • Deutério (D): el sò nùcleo l'è furmàt de 'n prutù e 'n neütrù. En natüra se 'l tróa endena percetuàl che va del 0,0184 al 0,0082% (IUPAC).
  • Trìsio (T): el sò nùcleo l'è furmàt de 'n prutù e du neütrù; l'è sintétich e radioatìf.
  • Idrògeno-4: l'è stat sintetizàt per mès del bombardamènt del trìsio con dei nùclei de deutério a àlta velocità; l'è mìa stàbil, e 'l decàt per emisiù de neütrù conden perìot de smezamènt de 9.93696x10-23 segóncc. El g'ha 'n spin de 2-.
  • Idrògeno-5: scuprìt endel 2001, entat che i scensiàcc i éra dré a bombardà 'n àtomo de idrògeno con de ióni gréf. El decàt per emisiù de neütrù conden perìot de smezamènt de 8.01930x10-23 segóncc.
  • Idrògen-6: el decàt per emisiù de neütrù conden perìot de smezamènt de 3.26500-22 seguunt.
  • Idrògen-7: creàt endel laboratóre RIKEN (article) en Giapù.
Sìmbol del
nuclíd
Z(p) N(n) Màssa isotòpica (u) Perìot de smezamènt Spin
nücleaar
Cumpuzisiù
isotòpica
representativa
(frasiù molàra)
Ranch de variasiù
natüral
(frasiù molara)
H-1 1 0 1.00782503207(10) STÀBIL [>2.8×1023 a] 1/2+ 0.999885(70) 0.999816-0.999974
H-2 1 1 2.0141017778(4) STÀBIL 1+ 0.000115(70) 0.000026-0.000184
H-3 1 2 3.0160492777(25) 12.32(2) a 1/2+
H-4 1 3 4.02781(11) 1.39(10)×10-22 s [4.6(9) MeV] 2-
H-5 1 4 5.03531(11) >9.1×10-22 s ? (1/2+)
H-6 1 5 6.04494(28) 2.90(70)×10-22 s [1.6(4) MeV] 2-#
H-7 1 6 7.05275(108)# 2.3(6)×10-23# s [20(5)# MeV] 1/2+#

I valuut marcaa cunt # a inn valuur stimaa, minga calculaa sperimentalmeent. Istèss per i valuur de spin.

Perícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

L'idrògen al taca fööch cunt facilità; al gréma a l'ària per furmà aqua, e al reagíss de viulénza cunt ul flüòor e ul clòor per furmà idrüür. L'aqua pesànta l'è tòssica per quasi tütt i spéci viveent, anca se ga vöör bévenn tànta.

Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Al paar ca l'idrògen l'è staa preparaa püür per la prima völta dal scénziaa Theophratus Bombastus von Hohenheim, cugnussüü cumè Paracèls, quaand l'à mis'ciaa metàj e àciit; in tütt i modi, al s'è minga curgiüü ca quèll ca l'è vegnüü föra l'era idrògen de bun.
In del 1671 ul Robert Boyle l'à descrivüü la reazziun de dü tuchèj de fèr cunt àcit mòll, ca g'à vüü cumé resültaa idrògen; in del 1776 ul Henry Cavendish a gh'è reüssii cunt mercüri e àcit. Ul Cavendish a l'è staa ul primm ca l'à cunsideraa l'idrògen cumé sustànza e ca l'à capii ca a l'ària al cumenciava a gremàss a furmà aqua. Püssee taart, pròpi per quèla resun chí, ul Lavoisier l'à recugnussüü l'elemeent e l'à ciamaa idrògen.
Ul seguunt isòtup de l'idrògen, ul deütéri, l'è staa descuveert in dii ann '30 del '900 dal chímich Harold C. Urey; la descuvèrta del trízzi, ul tèrz isòtup, l'è vegnüda da lí a un quaj ann.