Diffusion del lombard foeura de la Lombardia

De Wikipedia
Va a: navegá, truvá
Lumbard ucidental Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa.

El lombard l'è la lengua locala pussee parlada in de la Lombardia, e che la viv in diglossia cont el italian.
El lombard però l'è difonduu anca foeura de la Lombardia, in d'una quaj region taliana, in d'on quai canton de la Sguizzera e in d'on quaj alter post, parlaa di fioeu di emigrant lombard.

Indoa l'è parlà el Lombard in Europa

Piemont[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

In de la part orientala del Piemont, in di provincc del Verban-Cusi-Ossola e de Noara se parlen di dialet de tipo lombard.
Intant che in del VCO la vesinanza al model ocidental (milanes in de la zona di lagh, tesines in de la vall) l'è facil de trovà, in del Noares a poeudom truvà di element de transizion bei fort cont el piemontes oriental. El confin lenguistegh a l'è de met in d'ona zona che la va de la Sesia (a ovest) e la Gogna (a est), con vari sfumadur de transizion.

On'oltra zona curiosa l'è quela del Tortones, in de la Provincia de Lissandria: lilinscì i dialet parlaa vegnen disputaa tra l'emilian e 'l lombard, anca se incoeu la sumeja pussee plausibela la prima ipotesi.

Esempi de dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Noraes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Prim toch de la Parabola del fioeu trason:

Un òman al gh’aveva du fioeui.
E ‘l pussee giuin a gh’ha dii cunt al sò pà: “Senta papà, dàm cul ch’am tuca!” e ‘l papà a gh’ha dai la sò part.
Un quai dì dòpu, al fioeu pussee giuin l’è fai su ‘l fagòt e l’è ‘ndai fin a cà dal diaul, indua l’è fai fòra in goga e migoga.
E dòpu che lu s’ha mangiaa fòra pròpi tut, gh’è ‘gnuu inta cul paes ‘na gran caristia e lu l’è cuminciaa a vèdla grisa e a fà dla fam.

Ossolan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Ona vòta o gh'eva on òmm ch'o gh'aveva doi fioeul.
E ol pussee sgiovin o gh'ha dicc al pà: "Zì, pà, demm quell ch'om tocca a mì!" e ol pà o gh'ha facc fòra tòcch e boccon.
E da lì a pòcch dì ol pù sgiovin di fioeui, tracc insema tutt ol facc soeu, a l'è nacc int on paies lontan, indond l'ha mangiaa fòra tutt, fasendan on poo ad tucc i sòrt.

Trentin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

El lombard a l'è parlaa in de la part occidentala del Trentin: in di comun al confin con la Lombardia se parla on dialett lombard oriental compagn, per esempi, de quel parlaa in de la Val Vestin. Pussee che se va denter ai vai, se troeuven carateristegh pussee originai.
El status di dialet nones e sulander l'è incert: gh'è chi che voeur considerài di dialet ladin e olter che (suratut per quel che 'l reguarda el sulander), i pensen che sien di dialet lombard alpin. In del rest de la provincia se parlen di dialet de la lengua veneta, anca se gh'è di fort transizion cont el lombard.

Esempi de dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Gardesan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

On cunt in del dialett local:

N'an fa mé nóno, che iéri l'ha compì otant'agn, el m'ha cuntà a mì e a mia surèla 'sta stòria:
Gh'éra una vólta endèn pìcol paés n'òm che 'l gh'azéa du fiöi.
En dì el più zùen dei du fréi l'è nà da sò pàder e 'l g'ha dit: "Bubà, vòi èrghe tüt quèl che me tóca; déme quèl ch'è mé!"
El pàre, che 'l ghe voléa tant bé ai sò fiöi, l'ha fat quèl che 'l ghe dumandéa.
Quàlche dì dòpo el pütèl, l'ha ciapà tüt i sò sòldi e l'è marcià.

Svizzera italiana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

In tut la Svizzera italiana (tut el Canton Tesin e i vai "taliann" di Grison, cioè Mesolcina, Calanca, Bregaja e Pos'ciav) se parlen di variant del lombard.
In del Tesin i dialet de Lugan, Belinzona e Lucarn poeuden vess consideraa di variant del model milanes, intant che quei parlaa in di vai hinn pussee de tipo alpin. A bon cunt, el dialet de "koinè" parlaa in del Cantun (oltra che in Mesulcina e Calanca) l'è modelaa propi in sui variant citadinn de Lugan e Belinzona.
El dialet bargajot el presenta di fort tratt comunabij cont el rumancc Engadines. Infina, el pos'ciavin el pò vess tiraa denter ai variant de la Valtolina.

Tra l'alter in Svizzera el lombard (che l'è el "dialetto" per eccellenza) l'è ancamò assee drovà, anca di giovin e la RSI trasmett di oper culturaj in ticines.
El lombard l'è no recognosuu offizialment, ma l'è studiaa e protegiuu da una istituzion del Canton, el Centro di dialettologia e di etnografia.

Esempi de dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Luganes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Gh'era un om che l'aveva düü fiö.
El minur, avend poch giüdizzi, l'ha dimandee al peder la sò part de sustanza disend: “Peder, dem la purzion che me tuca!”. El bon peder, sentend son demenda el se strengg en di spal, 'me par nu fé olter frecass, e 'l da föra el fat sò a tücc düü.
De lì a poch temp 'sto fiö de poch cervel, avend vendüü ogni cossa, cun un bon marsüpi de danee l'è andee par el mund a godèssala e menend una vita de prodigh cun di mal compagnii dend fond a tüt cul spend e spand in ogni sort de vizzi.

Bellinzones[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

On cert omm el gh'ha avuu duu fioeu.
E 'l più gioven de lor l'ha dii al pader: "Pà, damm la part de la sostanza che me tocca!" e 'l gh'ha dividuu la sostanza.
E dopo migna tanti dì, mettuu insemma tuttcoss, el fioeu più gioven l'è partii in paes lontan, e lì l'ha fai nà la soa sostanza col viv lussuriosament.
E dopo che l'aveva consumaa tuttcoss, gh'è vegnuu ona gran famm in quell paes, e lù l'ha cominciaa a trovàss in bisogn.
E l'è andaa e 'l s'è taccaa a vugn de quell paes e 'l l'ha mandaa foeura in di soeu fondi a guidà i porcei.

Pos'ciavin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Un scertu om al gh'ha agiüü doi figliöl.
El plü giuvan al diss cun sé padri: “Pà, dadum la part da roba chi ma toca!”. E lü al gh'ha spartii la roba intra da lur.
E d'ilò a pöch dì, dopu ca l'han agiüü ramuu scià tücc si laur, al figliòl plü giuvan al tös sü e 'l gié in galia da luntan e ilò al maglià tüt al fait sé in barachi.

Alter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Emigrazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

El lombard l'è ancamò parlà dai migrant, o dai fioeu de lpr, che parlaven el lombard. Vun di esempi pussee famos l'è Villa Lugano, in Argentina, indoe i abitant parlen el ticines.

Lista de dialett lombard parlaa foeura de la Lombardia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Besogna tenè a ment che 'l Dialet piasentin 'l gh'ha mia ona classificazion precisa.

Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]