Müzica medievàla
 |
Chel articul chí l'è dumà un sbozz. Se violter sii bun de mètegh dent un quejcoss de pü, preocüpeves minga e pruvégh. Inscí de vègh un'ideja de tücc i olter sbozz, vardee chinscí. |
| Perìodi dèla müzica européa | |
|---|---|
| Ècia | |
| Medievàla | (500–1400) |
| Renasimentàla | (1400–1600) |
| Cümü | |
| Baròca | (1600–1760) |
| Clàsica | (1750–1830) |
| Romàntica | (1815–1910) |
| Nöa | |
| Sècol XX | (1901–2000) |
| Contemporànea | (1975–'ncödé) |
| Sècol XXI | (2001–'ncödé) |
Sa ga dìs müzica medievàla ala müsica europèa èntre la fi del sècol V e l'prensépe del sècol XV.
Cuntegnüü |
Premèsa: parlà de müzica medievàla al dé de 'ncö [Mudifega]
El tìtol, döpràt per la müzica de pö o meno mìla agn de stória e per la müzica de 'n sac de paès, l'bràsa on möcc de ròbe diferènte. En pö per diferènte rizù la müzica del medioévo, cóme quàzi töta la müzica del pasàt, l'è vergóta empusìbil de recostrüì precìs spacàt a cóme che l'éra óna ólta. Óna part de chèla müzica l'è mai stàda scriìda e l'ia 'mparada a orècia o 'nventàda al momènt. La müzica che l'è stàda scriìda, 'nvece, l'è mia fàcil de capéser perchè la fòza de scrìer müzica l'éra diferènta e apò perchè la scritüra la pöl mìa descrìer töte le finèse che le fa pàrt dèla müzica che sa scólta.
I prufisùr e i muzicìsti del dé de 'ncö i stüdia töta la documentasiù del pasàt per sercà de capéser mèi e recostrüì con pö tacc detài la müzica medievàla. L'è on camp de ricérca stòrica e artìstica on grant vìf per el nömer de docümencc nöf che sa söta a troà e per le pusìbii diferènse de interpretasiù dei docümencc che sa conós zabèla. Chèl che sa conós de chèla müzica che el ma presènta on gràn nömer de tradisiù che le 'nterèsa töcc i momèncc dèla vìda: müzica de césa, müzica civìl, müzica de sunà en bàita, müzica per le fèste o per el disnà, müzica per balà, müzica de cantà o de sunà, müzica rafinàda e complicàda o müzica pö fàcil. Muzicìsti de mestér o muzicìsti per pasiù: pròpe cóme al dé de 'ncö, apò alùra la müzica la ötàa a vìver mèi e l'éra giü dei mòdi de esprimìs.
Docümencc de müzica medievàla [Mudifega]
Docümèncc dirècc:
- manuscrìcc originài dei bràni de müzica;
- manuscrìcc originài de teorìa de müzica;
- ciapèi dei 'nstrümèncc originài che i era döpràcc per sunà;
- òpere d'àrte (pitüre e scultüre) che le rapresènta na sunàda, na cantàda o i 'nstrümèncc döpràcc per sunà;
- cöncc che i parla dei muzicìsti o dèle ocasiù de müzica (cuànt, cóme e 'ndóe sa sunàa);
- contràcc o pagàmencc facc a 'ncuac muzicìsta.
Docümèncc indirècc:
- fóti dei manuscrìcc originài;
- edisiù modèrne dè töcc i tìpi de manuscrìcc e docümèncc originài;
- stüde dèi prufisùr;
- registrasiù modèrne dei bràni;
- ricustrusiù dèi 'nstrümèncc döpràcc per sunà.
El pòst dèla müzica 'ndèla socetà [Mudifega]
La müzica 'ncödé l'è consideràda 'n àrte però al stes temp l'è part dèla vìda de töcc i dé e chèsti do aspècc i sa mes·cia 'nsèma. Endel medioévo le ròbe i éra diferènte e la müzica l'éra dividìda en do. Óna part l'éra 'ndèla famìa dèle sciènse perfète, cóme l'arimmética e l'astronomìa, e l'éra consideràda óna ròba de prufisùr e zènt che ghìa fat le scöle àlte. Le persùne che le fàa müzica per vìver, i cantarì e i sunadùr, i éra consideràde de on livèl inferiùr perchè le sa ocupàa del aspèt pratìc dèla müzica. Entra i prufisùr de müzica e i muzicìsti gh'éra 'm pó la diferènsa che ghè adès 'ntra stilìsti de móda e scarpulì.
Apéna óna part dèla müzica medievàla la pöl véser consideràda müzica de césa. L'è éra che i pö tacc dèi autùr dei bràni che sa tróa 'ndei manüscrìcc che ghe rüàt 'nfina a noàlter i éra précc, frà o òm de céza, però gh'è de di che chèle stèse persùne le ga scriìt müziche che i è mìa pensàde per ocaziù religiùze. Al stès temp i òm de céza i éra 'ntra le póche persùne che gh'ìa stüdiàt e che i éra bu de scrìer la müzica; en gèner la müzica per enstümèncc la ignìa mìa scriìda e l'éra tramandàda a us ensèma a töte le tènniche che ucurìa per sunà.
El càntus plànus [Mudifega]
Chel che sa conós dei prìm sècoi (V-X) i'è quàzi töcc cànti de céza. Àla fòza döpràda per chèi cànti ché, en üso amó al de de 'ncö, sa ga dis càntus plànus e sa pènsa che la sàpes nasìda 'ntùren al sècol III. I prìm docümèncc scriìcc i'è del sècol X, perchè prìma de alùra i càncc sa i'mparàa apéna a orècia; en pö ghéra mìa bizògn de scrìer zó vergót che sa cunusìa zà 'n gràn be e che sa dopràa töcc i dé.
El Gregorià l'è apéna giü 'ntra töte le diferènte tradisiù per cantà che gh'ìa 'n gir. Con del pasà del tep vergöne de chèle tradisiù ché le s'è mes·ciàde e ótre i'è sparìde, al pùnto che 'nvèrs el sècol XII el Gregorià l'éra la fòza pö cümü per cantà 'n céza. La sùla tradisiù che s'è salvàt de töcc chèi alter cànti diferèncc del Gregorià l'è l'cant Ambrosià, döpràt 'nfìna al dé de 'ncö 'ndel milanés.
El càntus plànus i la cantàa i précc, i cèrech, i fedéi (òm e fónne) e i còri (facc apéna de òm e s·cècc); 'ndèi convèncc de mòneghe i còri i'éra de fónne. L'éra e l'è amò adès döpràt per la mèsa e per l'ofése. En prensèpe l'éra sèmper cantàt al unìsono, però a 'n cèrt momènt ('ndel secol IX se mìa prìma) sa g'ha cuminciàt apò a tacàga óna ótra ùs che la va con de la principàl (lès zó de bas el capìtol söl òrganum).
El òrganum e l'ars antìqua [Mudifega]
- Chel capìtol che 'l pàrla de on tìpo de müzica. Per el enstrümènt, lès Órghen.
'Nvèrs la fì del sècol IX i cantarì de cèrti convèncc i ga cuminciàt a tacàga óna ótra ùs ai cànti plàni en de 'na fòza on gràn fürba: la ùs nöa l'è precìsa spacàda a chèla ècia, sul che la part de 'na nòta diferènta. Le dò ùs i è döpràde al stès tèmp, ògna öna cantàda de on còro o de 'na persùna diferènta. En ve föra óna sinfunìa sènsa besògn de mitìs decòrde prìma e sènsa scrìer zo niènt.
Pö 'nnàcc en del temp chèla tènnica che, ciamàda òrganum, la vé elaboràda per fa de le müziche pö complicàde che a 'n cèrt momènt le vé apó scriìde zó (per ezèmpe chèle fàde en del convènt francès de San Marsiàl, a Limòns). Parìgi èntre 1170 e 1250 la deènta on gràn cèntro de cültüra e i maèstri Leonìnus e Perotìnus, che i laoràa en de la catedràl de Nòtre Dàm, i la trasfòrma apò 'nde la capitàl européa de la müzica. Le so òpere le dèrf on nöf momènt de la stória de la müzica che 'ncö l'è ciamàt ars antìqua e che l'rüa 'nfina al prensépe del sècol XIV. I maèstri de Nòtre Dàm i scrìf òrgana e chèi de Perotìnus i rüa a éser per tre e apo' quàter ùs. Le so òpere le gìra per töta Euròpa e l'òrganum el vöta a nàser óter tìpi de müzica cóme el motèt.
En dei motècc de la fì del sècol XIII (motècc petroniàni) la melodìa uriginàl, giöna de chèle tradisiunài del càntus plànus, de sòlit l'è cantàda de la ùs pö bàsa, che l'è ciamàda Ténor (lat. tenere) perchè la té le nòte bèle lónghe. Le ótre ùs ensìma al Ténor, che le pöl véser giöna dò o tré, le cànta nòte pö velóci e le pöl doprà tèsti deferèncc (en latì o en francés) che i comènta el tèsto sàcro cantàt en chèl stès momènt de la ús del Ténor. Con del pasà del tép i rìtmi i deènta pö complicàcc e le ùs de 'nsìma le cumìncia apò a cantà stórie che le cèntra niènt con del Ténor religiùs, 'nfìna al pùnto che apò ac el Tènor el pöl cantà melodìe profàne.
