Büs negher

De Wikipedia
Va a: navegá, truvá
Lombard Occidental Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard ucidental urtugrafia ünificada.


Ilüstrazziun da la NASA representaant ul cuncett da büüs négar.

In astrunumia, un büs négher l' è un aster u ugett celest la densitaa del qual l'è insci forta che la forsa de gravitaa che 'l ghe da sgiò la lassa scapà vía gnanca 'l ciar. De chí 'l nomm.

Gh'è almanch tre class da büs négher: una class hin i büs négher primurdiaj, traa in pee insema al ünivers: i so mass pòden vess difarent.

I esiist anca di büüs négar süpermassiif, cun massa da diveers miliun da vöölt chela dal suu. Sa creet che al centru da la püpaart di galassi (tra da luur la vía da lacc) a gh'inn di büüs négar süpermassiif, malgraa ch'i sía asquaas tücc inatiif. I galassi cul nücli atiif cuma i galassi da Seyfert u i radiugalassi, sa creet ch'a síen di galassi cunt un büüs négar al sò nücli.

Finalmeent, una altra classa a inn chii da massa istessa che ul suu. Vün da chiist-chí al sa furma cura ca una stella da massa 2.5 vöölt chela dal suu la sa cunveert in süpernöva e la s·cjopa. Ul sò nücli al sa cuncentra int un vulümm sussenn piscin, e la densitaa la deventa inscí granda che la gravitaa la fa sü un urizuunt di eveent da che nagott al pöö scapá vía, gnanca ul cjaar. Per cheest mutiif-chí, sti còorp a inn numinaa 'négar'.

L'ergosfera a l'è la paart da fö dal urizuunt di eveent da che sa pöö ancamò scapá vía, in teuría. L urizuunt di eveent al è la fruntera marcaant ul límit da che sa pöö mía scapá vía, deent al quaal a gh'è dumà ul camin marcaa par la gravitaa. Una singülaritaa l'è un puunt 'infinitameent piscin' da densitaa i gravitaa infiniit, da vulümm nüll e radii zeru. Chiist infinii e zero mustren che la relativitaa generala a l'è mía buna par i-descriif, e che, prubabilmeent, a l'è necessària una teuría quàntica da la gravitazziun. Se ul büüs négar al è adimensiunaal, sa trata d'un büüs négar da Schwarzschild e se al è ünidimensiunaal d'un büüs négar d'Einstein. Una evulüzziun da sti düü daree a l'è ul büüs vèrmen, ch'e pudaress trá insema dü puunt diveers dal spazzi-teemp.

Al cuventa dí ch'i esiist mía di prööf dirett da l'esistenza di büüs négar, però i sun cumpatíbil cunt i teurii atüaal da la física e, a causa di sò caraterístich físich, i büüs négar sa pòden descuvrí dumà a traveers la suva inflüenza al intuurn. La plüpaart i fa paart d'un sistema binari da steel, cunt una cumpuneent invisíbil (ul büüs négar) e una visíbil; u anca da nücli da galassi e cümül globülaar. Chiist daree sa descúvren par la püssee granda velucitaa che i steel i gh'a in la suva prussimitaa e par i emissiun da radi X ch'i sa urígina par la cadüda da matéria.

Malgraa l'impussibilitaa física da scapà vía d'un büüs négar, cheest-chí al pöö svapurá, par vía da la radiazziun de Hawking, descuverta pal físich Stephen Hawking. Ligaa a la svapurazziun al è ul cuncett d'entrupía. L'entrupía di un büüs negar la cress in la mesüra che la cress la süperfiis. La pecüliaritaa a l'è che, in la mesüra che l'entrupía e la süperfiis i diminüiss, la temperatüra termudinàmica dul büüs négar la aumenta. Da fatt, cheest caas-chí al è l'ünich cugnussüü íntal quaal la temperatüra la deventa püssee òlta quand ca l'entrupía la deventa püssee piscinina.

Quand ca la temperatüra termudinàmica dul büüs négar la aumenta, inscì la aumenta anca l'emissiun. U büüs negar grand cumè 'l suu, però, al g'avaria una temperatura termodinamica da dumà 100 nanokelvin, e al svapuraria no; anzi, al finaria par assurbì oltra energia da la radiazziun cosmica, e 'l cresaria in ca la manera chi. Da tüta manera, sa càlcüla ca quand un büüs negar al pöö svapurà (quand ca 'l pesa cume la Löna o men, e la so temperatura termodinàmica l'è püssè da quela da la radiazziun cosmica), al finiss par scumparì sübit. Un büüs negar pesant cume na machina (10-24 m da diameter) svapùra in un nanosegund, dunca vün al sa dumanda se i microbüüs i podan esiist da furma stàbil. Anca questa dumanda chi la pöö mia vegh risposta senza una teuría quàntica da la gravitazziun, però.